ARTI NE KOHERAT E KOLERES

Epilog

2010-11-13T21:38:00.008+02:00

Toni Milaqi "Are you An Anarchist?" (acrylic on paper, 69.5x49.5 cm, 2010)

Artisti ështe qënie kryeneçe. Anarkiste. I lirë, brenda burgut të krijuar posaçërisht për të. Nuk mund të jetë vegël e askujt. Nuk mund të jetë çirak i asnjë mekanizmi politik, social, a ekonomik.
Artisti ështe vetshkatërrues. Në kërkim të dritës, si ajo fluturza e natës që i përqarket furishëm llampës elektrike, derisa ti digjen krahët e më pas të shuhet. Eshtë romantik, deri në shpërfillje. Eshtë naiv deri në dhimbje. Eshtë i fortë si çeliku i cilësisë më të lartë. E njëkohësisht i thyeshëm si qelqet më delikate. Është kështu, jo sepse e do por sepse nuk mund të jetë diçka tjetër.
Të gjitha modelet e tjera që serviren sot si shprehje e potencialeve artistike, s'janë gjë tjetër veçse nevojat e kamufluara të tregjeve të artit dhe të mafjes social-politike në pushtet për dominimin e hapësirave pamore.
Artisti s'mund të jetë puthadorës i shtetarëve, as punonjës i zellshëm i mekanizmit propagandistik të klasës politike. Nuk mund të merret me numërimin e fasadave të ndërtesave shumëngjyrëshe, brenda të cilave politikanë tejet të dyshimtë fshehën korrupsionin ekonomik e politik apo mizerjen sociale të shoqërisë të cilën udhëheqin.
Artisti është skifter i egër, nuk është pulë oborri prej të cilës presim të bëj vezën e përditshme. Eshtë opozitar, jo sahanlëpirës i klikave të ndryshme. Nuk mund të jetë konservator, frikacak, i manipulueshëm, e komercial. Nuk mund të jetë lodër e askujt. Ky është nocioni im për artin dhe artistin. Ky është edhe qëndrimi im në lidhje me subjektet e trajtuara këtu në blogun "Arti në kohërat e Kolerës", të cilat kanë në qendër të tematikës së tyre artet vizuale.
Ndjej se proçesi i trajtimit të problematikave në fjalë, në mediumin e blogut, e plotësoi ciklin e tij jetësor. Ju falenderoj të gjithëve që bashkëbiseduat me mua, që më lexuat dhe më lexoni përditë. Shpresoj që ky komunikim të ketë ngacmuar, të ketë hapur dritare të reja në këndvështrimin e arteve vizuale dhe të ketë qënë i frytshëm për ata që rruga i solli në këtë blog.

Gjithë të mirat!
Toni Milaqi (Athinë 2010)

Baballarët Trimosha

2010-10-03T16:51:00.002+03:00

Hasan Nallbani "Aksionistja" (oil on canvas, 1966, G.K.A. Tiranë) 

Ku shkuan vallë femrat me përngjasi burri të artit figurativ shqiptar? Femrat me muskuj peshëngritësi? Me gjoks djaloshar, me këmbë leshtore, e fytyra me mjekërr? Ku humbën duart e tyre të çelikta e grushtat komunist, pushkët e automatikët, lopatat e kazmat, mistritë e drepërit, kovat e kazanët, tullat e llaçi?
Ku shkuan vallë krijuesit e atyre krijesave hermafrodike, përse kanë kaq shumë turp për to?
Përse baballarët e djeshëm të arteve figurative shqiptare, kur prezantojnë krijimtarinë e tyre ndër vite, në libra e albume, në gazeta e revista, në televizione e lidhje interneti, harrojnë të na flasin për shplarjen 45 vjeçare të trurit nëpërmjet artit? Përse s'na flasin për rolin që ata luajtën përgjatë dekadash të tëra në formimin e moralit të turmës?
Përse i vranë me kaq lehtësi imazhet e ashtëquajtura femërore me të cilat na bombardonin nga mëngjesi në darkë për dekada e dekada të tëra?

Sotir Capo "Prodhuesja e telave elektrik" (oil on canvas, 1969, G.K.A. Tiranë) 

Spiro Kristo "Brigadierja" (oil on canvas, 1976, G.K.A. Tiranë) 

Bardhyl Dule "Ndërtuesja" (oil on canvas, 1971, G.K.A. Tiranë) 

Isuf Sulovari "Mjelsja" (oil on canvas, 1971, G.K.A. Tiranë) 

Odiseja e një Pikture

2010-09-19T11:50:00.038+03:00

Toni Milaqi, Study for "Sweet Dreams" (pencil on paper, 21x29,7 cm, 2010)

"Sendet s'janë gjë tjetër, veçse hije të ideve" (Platoni).
Në këtë sens edhe veprat e artit, s'janë gjë tjetër veçse gjurmët e atyre sa mendojmë dhe të atyre sa ndjejmë në momente të ndryshme kohore, nën trysninë e një sërë faktorësh të rastësishëm vendor, historik, social, politik, kulturor, ekonomik, filozofik, moral, spiritual, metafizik, e estetik.
Rrugëtimi i ngjizjes dhe më pas i mbrujtjes së idesë fillestare, në punën time "Sweet Dreams" është pikërisht një argument më shumë në relacion me "luftën" time personale për të krijuar dhe për ti dhënë jetë një ideje të caktuar...

Toni Milaqi"Sweet Dreams"(work in progress (I), oil and acrylic on canvas, 120x90 cm, 2010)

Toni Milaqi"Sweet Dreams"(work in progress (II), oil and acrylic on canvas, 120x90 cm, 2010)

Toni Milaqi"Sweet Dreams"(oil and acrylic on canvas, 120x90 cm, 2010)

Udhëheqës të Trashëguar

2010-09-03T20:15:00.041+03:00

"National Gallery of Arts", Tirana, Albania" (photo by Toni Milaqi, 2010)

Pushimet verore të këtij viti i kalova në Dhërmiun piktoresk. Do të ishte absurde për mua të udhëtoja në Shqipëri pa mundur të endem qoftë edhe për pak në Tiranë. Loja mes dashurisë dhe urrejtjes për ato që ofron qyteti im i lindjes, gjithnjë më shoqëron sa herë gjendem aty. Dy ditë të tëra në Tiranën e zhurmshme. Dy ditë mes nostalgjisë, dhe pluhurit. Mes kujtimeve, dhe kaosit urban. Mes ndërtesave që të lidhin me fëmijërinë, dhe të tjerave, të reja, tërësisht të huaja për ty. Mes nevojës që ke për vendin tënd të lindjes, dhe brutalitetit që ofron sot çdo frymëmarrje e tij. Mes brishtësisë së emocionit dhe pragmatizmit së realitetit.
Eshtë e pamundur të jem në Tiranë, dhe të mos vizitoj Galerinë Kombëtare të Arteve.

Linja muzeale e Galerisë, e cila ndodhet kryesisht në katet e sipërme, funksiononte rregullisht. E ideuar personalisht dhe e trumpetuar me të madhe ndër media nga drejtori Rubens Shima si një projekt ambicioz i prezantimit të 120-vjet zhvillimeve në artin pamor shqiptar. Në fakt tek shëtisja pavionet e ndryshme, dy ishin konkluzionet më të qarta për mua. Varfëria dhe Korrupsioni.

Varfëria e prurjeve artistike. Sepse janë të pakta referencat e vyera në panoramën e artit shqiptar. Dhe fatkeqësisht këto referenca asnjëherë nuk luajtën rolin e lokomotivës në trenin e brejtur prej shabllonizmit ideologjik dhe strukturor. Gjithnjë periferike dhe të diskriminuara nga konjukturat politiko-ekonomike të kohës ë tyre. Shumë mediokritek krijues. Shumë amatorizëm. Shumë telajo të ngallosura. Të pakta vlerat.

Korrupsioni i menaxhuesve të artit shqiptar. Përmban brenda tij paaftësinë profesionale. Mosnjohjen. Të qënit epidermik. Mungesën e nevojës për studim. Eleminimin e së resë dhe të ndryshmes. Të vrarët e kreativitetit. Krijimin e një oborri, e një rrethi vicioz antivlerash dhe njerëzish, nga ku do të bëhet më e lehtë lufta për dominim politik dhe ekonomik në fushën e arteve vizuale. Por mbi të gjitha është fryt i kalbëzimit identitar të klasës politike që udhëheq.

Puna e ideatorit dhe kuratorit të kësaj linje muzeale, nuk e di pse më përngjason me atë ujin e disa çesmave në Tiranë, i cili pasi ke pirë dy gllënga, të bie si gur në bark. Të fryn. Të rëndon. Por s'të ngop dhe s'të shuan etjen. Kështu për shembull në Sallën e Realizmit Socialist mjaft prej veprave më përfaqësuese të korifejve të asaj periudhe mungonin. Të tjera të papesha zinin vende qëndrore ekspozimi, duke e bërë të pamundur shtjellimin në thellësi të fenomenit të soc-realizmit shqiptar.

Më pëlqyen

* "Femër Nudo"(1961). Punuar nga Sali Shijaku. Ndonëse nga fazat e para të piktorit, piktura në fjalë shquhet për një ndjeshmëri të lartë në trajtimin e subjektit. Gjysëmtonet. Mungesa e linjës. Shkrirja e materies. Butësia. Koloriti i ftohtë tek harliset me tonet rozë që nxjerrin kokat turpshëm. Dominimi, analiza e sensualitetit të kudogjendur femëror, krejt e huaj në artin shqiptar (me përjashtime të vogla, më vijnë ndërmend disa nudo nga Naxhi Bakalli). Erotizmi që rrezaton kjo punë, e bën atë unike brenda llojit të vet përmes atyre që na janë prezantuar dhe atyre që kemi parë nga brezi i piktorëve pjesë e të cilit është edhe Sali Shijaku.
* "Epika e yjeve të Mëngjesit"(1971), Edison Gjergo.
* "Metalurgu"(1971), Edison Gjergo.
* "Mbjellja e Pemëve"(1971), Edi Hila.
* "Vajza në pultin e komandimit"(1971), Llambi Blido.
* "Ndërtuesit e Hidrocentralit" (1971). Vepër nga Ismail Lulani. Një treshe portretesh me një kompozim mjaft solid e mjeshtëror. Modulimi i dinamikave të ngrohta tek fytyrat, konturohet hijshëm me trajtimin më të qetë, i përftuar ky përmes një prizmi disi kubist, të ambientit përreth.
* Përfaqësimi i Gazmend Lekës.

Nuk më pëlqeu

* Përzgjedhja e mjaft prej autorëve, por edhe e mjaft prej veprave të ekspozuara të cilat nuk janë përfaqësuese të autorëve përkatës.
* Mënyra sipërfaqësore e ndërtimit të tërë pavioneve, por veçanërisht e Sallës së "Pikturës dhe Skulpturës Moderniste", për faktin se mundësitë për kërkime, analizë, shtjellim e reflektim ishin tepër të mëdha.
* Konkludimi kuratorial -tejet i dështuar, mjeran, i nxituar, e i cunguar keqazi. Eshtë mëse e dukshme se këndvështrimi i ideatorit/kuratorit të "linjës së re muzeale" të G.K.A.-së përmban në vetvete një fashizëm që përkundet përmes paditurisë totale dhe cinizmit më ekstrem, në mënyrën e njohjes dhe evidentimit të vlerave të vërteta të artit shqiptar. Mungojnë mjaft artistë dhe vepra, të cilat duhet të ishin bërë objekt studimi, por edhe hallka esenciale në atë që quajmë arti i krijuar pas shembjes së komunizmit.

Pyetje Retorike

* Dilemë. Orion Shima merr pjesë si vëllai i drejtorit aktual dhe djali i drejtorit të mëparshëm, apo se kuadrati i lyer prej tij ka ndonjë vlerë artistike në vetvete?
* Alush Shima prezantohet në këtë sofër (prive, të sponsorizuar nga Partia Demokratike) si ish- drejtori i dikurshëm i G.K.A.-së, apo si i ati i drejtorit momental?
* Të qënit drejtor i Galerisë Kombëtare të Arteve është një titull i trashëgueshëm familjar, si bie fjala titujt mbretërorë?

Tek hidhja vështrimet e fundit në sallat e Galerisë m'u kujtua shija e fjalëve të ish- drejtorit të G.K.A.-së Genc Mulliqi në artikullin e gazetës Shekulli (17.4.2008) me titull "Pango-Shima, tranzicion-çamçakiz", ndërsa fliste për vartësin e tij të asaj kohe Rubens Shimën :

Nuk mund të jem vartës i një njeriu që e kam propozuar për
shkarkim nga puna për korrupsion",- tha Mulliqi, i cili u vuri në dispozicion
mediave një sërë shkresash, ankesash, raportesh e propozimesh, dërguar ministrit
Pango, apo strukturave të tjera të MTKRS-së, deri dhe kryeministrit Sali
Berisha. Bëhet fjalë për shkeljet që ka gjetur në punën e ish-nëndrejtorit
Shima, për dy edicione të Konkursit Ndërkombëtar "Onufri", për pjesëmarrjen e
Shqipërisë në Bienalen e Venecias, për çështje që lidhen me fatura
financiare." (Alma Mile)

Duke dalë prej dyerve të jashtme të godinës së Galerisë, ndjeva një afsh të nxehtë veror të më përshkojë të tërin. Eca në këmbë në drejtim të sheshit Skënderbej. Ecja me hapa të ngadaltë duke u përpjekur të kategorizoj mendimet e mia. Deri sa hasa atë. Monumentin e Heroit kombëtar. Heroi i madh legjendar m'u duk i vetmuar. I vogël. I plurosur. I zhuritur prej vapës së gushtit. Ndonëse vazhdonte të krekosej përmbi kalin e tij, kishte diçka absurde që e shoqëronte. Një gropë stërmadhe gjendej andej nga kish kaluar. Nuk kishte më gjelbërim, as lule ngjyraplot. As buzëqeshje fëmijësh. As pëshpërima çiftesh adoleshente të ulur nëpër stola. As blice fotografësh që duan të ndalin kohën. As aroma bredhash. As gurdullima shatërvanësh. Udhëheqësi sypetrit tanimë ishte fillikat. I braktisur. I pazoti të ndikojë dhe të frymëzojë kërkënd. Prapa tij shihje veçse gërmadha. Pirgje dheu, e tokë të thatë.
Pikërisht atëherë mendova se është koha kur udhëheqësit janë tërësisht të paaftë t'i prijnë turmës. Nuk e di pse në atë moment më erdhi ndër mend Berisha, pastaj Topalli, pastaj Pango, pastaj Shimajt, Ati, Biri dhe Vëllai...

Sali Shijaku "Female Nude" (oil on canvas, 1961)

Ismail Lulani "Builders of the Hydropower Plant" (oil on canvas, 1971)

Vilson Kilica "The Brigade Leading Women" (oil on canvas, 1972)

Çlirim Ceka "30 July 1978" (oil on canvas, 1979)

Petro Kokushta "The Assembler" (oil on canvas, 1979)

Orion Shima "Composition" (oil on canvas, 69.5x49.5 cm, 2001)

"The George Castrioti's Monument, Tirana, Albania" (photo by Toni Milaqi, 2010)

T'u Rrit Nera Zoti Berisha

2010-08-22T19:24:00.027+03:00

The Prime Minister of Albania Mr. Sali Berisha (Photo by Këshilli i Ministrave)

Zbulimi i ri arkeologjik në Apolloni, që thuhet se pasqyron portretin e një atleti, apo aristokrati romak, është një ngjarje e bujshme për të gjithë adhuruesit e artit, dhe padyshim atyre të skulpturës në veçanti. Kemi të bëjmë me një bust të mermertë burri, të zhveshur, i cili i përket shkollës romake, dhe mendohet se daton në shekullin e dytë pas krishtit. Ajo që më ra në sy, në këtë atmosferë të hareshme, s'është gjë tjetër veçse deklarata e kryeministrit shqiptar Sali Berisha, e cila mund të gjendet edhe në faqen zyrtare të Këshillit të Ministrave. Thotë kryeministri ynë i dashur në fjalën e tij, e cila u mbajt në Muzeun Arkeologjik (Tiranë), në Qendrën e Studimeve Albanologjike:

“Vlerat e tij (e bustit) janë të jashtëzakonshme në rrafshin
krijues, skulptural, artistik, në rrafshin historik, por gjithashtu janë akoma më të mëdha, si dëshmi e përjetësisë së kombit shqiptar.”

Vrava mëndjen se nga i kishte parë vallë shqiptarët në shekullin e dytë të erës sonë, në Apolloni, lideri ynë politik, kërkova po kështu edhe për arbërorët, bile edhe për ilirët, përmes syve ngulmues të bustit të sapoardhur në dritë. Iu afrova atij. E pyeta edhe një herë përmes zallamahisë së turmës, me shqipen time më perfekte, nëse ndihej edhe ai një hallkë e "perjetësisë së kombit shqiptar" duke shpresuar se mos ndoshta nuk më kishte dëgjuar më parë. Vërejta në vështrimin e mikut të konturohej fillimisht lodhja, më pas apatia, bezdia, madje edhe revolta ndaj atyre dhjetra krijesave (sigurisht edhe ndaj meje) të cilat flisnin një gjuhë të pakuptueshme, dhe që në mënyrën më të pacipë nuk respektuan aspak udhëtimin e tij qindravjeçar. Diçka llomotiti latinisht nëpër dhëmbë, dhe u gurëzua sërish, duke gëlltitur kështu brenda tij edhe misterin e "përjetësisë shqiptare" të cilin kaq qartë kishte dalluar qysh në fillim kryeministri ynë i nderuar.

"Shqipëria është një vend i vogël, por me një pasuri të
jashtëzakonshme në gjirin e saj, ky territor ka njohur qytetërime të shumta, perandori dhe perandor, por ajo që e bën shumë të veçantë është se në të gjitha kohërat eci si një komb me identitetin e tij të sotëm." (Sali Berisha)

Duke u përpjekur të ruaj gjakftohtësinë, ndonëse pjesëmarrës edhe unë në sofrën nga ku lidershipi ynë na serviri çorbën e mësipërme, mendova thjesht se tanimë këto fjalë patetike nuk habisin kërkënd. Janë vazhdimësia llogjike e injorancës së klasës në pushtet në relacion me historinë në tërësi, por padyshim edhe me atë të artit, që në fund të fundit është edhe e keqja më e vogël. Bile do të shkoja edhe më tej, mendoj se pas tyre është kaq evident edhe manipulimi më flagrant i historisë. Zoti Berisha është pikërisht zëdhënësi dhe kultivuesi më konseguent i kësaj injorance historike, ashtu sikurse një pjesë dërrmuese e klasës politike, apo edhe e historianëve dhe historiografisë shqiptare. Degradimi i mjaft prej hallkave sociale, shtetërore, politike, ekonomike, kulturore në Shqipërinë e sotme mund të perceptohet më lehtësisht kur arrin të kuptosh ngritjen e vërtetë intelektuale të udhëheqësve që kontrollojnë jetën politike këto dy dekadat e fundit.
E atëherë më erdhi ndër mend shprehja se "Ky stan këtë Bulmet ka".

Roman bust from the 2nd century AD found at the Apollonia, Albania. (Photo by Press.Publiku.Com)

Mbi Natyralizmin në Pikturë

2010-07-20T17:35:00.017+03:00

Achilleas Droungas "Nature Morte" (oil on canvas)

Asnjëherë nuk kam arritur të shijoj këndvështrimin natyralist/fotografik në pikturë. Gjithnjë më është dukur skrupuloziteti akademik një formë pompoze, e pakuptimtë, bajate dhe aspak kreative.
Sa për piktorët që ende sot lëvrojnë këtë formë të shprehjes, do t'i cilësoja si monotonë, me mungesë të theksuar fantazie, të paaftë, zanatçinj (në asnjë mënyrë krijues), të vdekur artistikisht. Po kështu, asnjëherë nuk kam kuptuar se përse duhet të kacafytet me telajon një piktor, për muaj të tërë, kur në të njëjtin konkludim vizual mund të arrinte me një shkrepje të vetme të aparatit fotografik?!
Të pikturuarit në mënyrë natyraliste/akademike/fotografike, mund të kënaqë syrin e pastërvitur të masës (e paditur, në pjesën dërrmuese të saj), por nuk mund të konsiderohet Art.
Pikërisht sepse Arti nuk është një pasqyrë e vobektë, memece, e realitetit. Eshtë diçka tjetër, ndoshta një sferë paralele, që mund të ketë pika takimi me realitetin, por që nuk mund të jetë me asnjë kusht një kopje dydimensionale e tij.
Eshtë llava që na vlon përbrenda, ajo që na bën artistë. Eshtë dufi i shpirtit, marrëzia e unit...

CheapArt -Thessaloniki 2010 (ekspozita)

2010-06-28T23:20:00.010+03:00

"CheapArt -Thessaloniki", Kodra former Army Camp, Thessaloniki, Greece (photo by Aris Roupinas, Jun 2010)

"CheapArt -Thessaloniki", Kodra former Army Camp, Thessaloniki, Greece (photo by "cheapart official page", Jun 2010)

Endrra të Thyera

2010-05-29T08:03:00.016+03:00

Toni Milaqi "Who's the Boss?" (acrylic on paper, 69.5x49.5 cm, 2010)

Ekzistojnë në realitetin paralel-subjektiv të një artisti tema të cilat uzurpojnë gjithësinë e tij emocionale, dhe që e ushqejnë moralisht, intelektualisht, e shpirtërisht, në odisenë e tij krijuese. Ekzistojnë motive, imazhe, ngjyra, tinguj, zëra, e aromëra, të cilat ngjizen në subkoshiencën e tij, duke funksionuar si motorë jetëdhënës të nevojës për t'u shprehur.
Pak a shumë kjo ndjesi më shoqëron sa herë vërej portretin, që im atë më dhuroi në vitin 1988. Bëhet fjalë për vitin në të cilin fillova studimet në liceun artistik, kohë në të cilën një univers i tërë i magjishëm, ai i artit, u shpalos triumfalisht para meje.
Ndonëse portreti në fjalë nuk futet në kategorinë e punëve të rëndësishme të Aristidhit, dhe ndonëse gjuha piktorike e përdoruar aty nuk mund të them se më ngazëllen, seç ka diçka që më elektrizon, më tërheq, dhe më bën të dua t'a qëmtoj. Duke e vëzhguar me kujdes arrij të kuptoj, se im atë ka ditur të mbërthejë në punën e tij diçka mjaft të njohur, familjare dhe intime për mua. Vërej në vështrimin tim zgjimin e qënies por dhe arrogancën e 14-vjeçarit, vetëkënaqësinë dhe vetëbesimin, optimizmin por dhe ironinë e moshës, pastërtinë e karakterit por edhe mungesën e përvojës, turfullimin e ëndrrave dhe etjen për ti realizuar ato. Isha unë, ishte shembëlltyra e personalitetit tim njerëzor gozhduar në pikturën e tim ati, dhe ai padyshim më njihte mirë. Vetëm një njeri që të njeh mirë, mund të të lexojë kaq qartë...

Vitet kaluan. Shumë ujra rrodhën në burime, dhe të gjitha këto tanimë më duken mjaft të largëta, a thua se nuk kanë të bëjnë me të shkuarën time, por me diçka krejt të huaj. Ku shkoi vallë ai djaloshi 14-vjeçar me karakter konfrontues?! Ku shkoi nevoja për të pushtuar botën? Ku shkoi vetëbesimi dhe ndjesia se je ti mesia aq i shumëpritur? Ku shkoi fodullëku, zjarri, dhe romantizmi rinor? Ku shkoi dëshira për të rrojtur veç ndjenja supreme? Ku shkoi adoleshenti që donte të shfronësonte Zotin, për t'u ulur triumfator në fronin e tij?
Puna ime "Who's the Boss?" është një meditim mbi të gjitha këto. Një koment mbi ëndrrat e thyera djaloshare, mbi egërsinë dhe brutalitetin social të shoqësisë së sotme globale, si edhe një nevojë për të ritreguar (pas një rrugëtimi 22 vjeçar) me një formë tjetër, historinë që dëgjova prej buzëve të tim ati, diku aty në fund të vitit 1988.

Aristidh Milaqi " Portrait of Toni Milaqi" (oil on cardboard, 32x25 cm, 1988)

CheapArt -Thessaloniki 10

2010-05-21T20:56:00.005+03:00

Ftesë

Kam kënaqësinë -për të gjithë ata që kanë mundësinë, dëshirën dhe predispozitën- t'ju ftoj në ekspozitën kolektive/ndërkombëtare "CheapArt -Thessaloniki 10", në të cilën jam pjesëmarrës. Ekspozita organizohet nga galeria CheapArt, me përkrahjen e Prefekturës së Selanikut dhe Bashkisë së Kalamaria-së. Evenimenti artistik do të zhvillohet në Selanik në datat 7-27 qershor 2010, me pjesëmarrjen e 130 artistëve grekë dhe të huaj, në ish kampin ushtarak Kodra. Inagurimi 7 qershor 2010, ora 21.00 .

Toni Milaqi

Shumë Zhurmë për Asgjë

2010-04-06T18:54:00.016+03:00

Manuel Panselinos (fresco, 1295 or 1313 A.D. , Protaton Church at Karyes, Mt. Athos, Greece)

Gazeta Shekulli botoi dje një artikull nga z. Ardian Klosi me titull: "Një vepër për t'u admiruar" , si edhe pjesë nga studimi i z. Gëzim Qendro me titull: "Surrealizmi Socialist", të cilat më habitën vërtet për mënyrën kaq sipërfaqësore të trajtimit të një prej periudhave më komplekse të historisë së njerëzimit, por edhe të artit në tërësi, siç është ajo e Perandorisë Bizantine; si edhe paralelizmat kaq stonues ndërmjet artit të asaj periudhe dhe atij të soc-realizmit shqiptar.

Ajo që më bën përshtypje, është se sa me lehtësi përçudnojmë këdo dhe gjithçka, mjafton kjo, të na shërbejë në qëllimet tona, paçka pasaktësive që mbart ky veprim i ynë në tërësinë e tij. Gabimi fatal dhe më thelbësori është se barazpeshohet një periudhë mbi njëmijë vjeçare e historisë së njerëzimit (këtu e kam fjalën për atë të artit, pa shqyrtuar historinë në tërësi), me atë komuniste (socrealizmin) të pesëdhjetë vjetëve të fundit. Dhe duke e nisur gabim, gjithë konkluzioni do të jetë i gabuar.
Po të analizojmë historinë e artit bizantin, qysh në format e hershme të tij në periudhën paleokristiane, bizantine, dhe atë pasbizantine, si edhe evolimin konceptual, estetik, artistik, trajtimor të kësaj periudhe, do të arrijmë në konkluzionin se bëhet fjalë për një nga shtyllat vertebrale të historisë së artit. Një fazë që ka ushqyer mjaft personalitete të mëvonshme, arkitektë, piktorë dhe skulptorë, poetë dhe shkrimtarë, muzikantë dhe dramaturgë. Nje djep i qytetërimeve të mëpasme perëndimore.
Do të ishte qesharake, që njerëz të cilët nuk zotërojnë argumentin mbi të cilin flasin, në këtë rast njohjen e thellë të artit kristian bizantin, si G. Qendro apo A. Klosi, të bënin qoftë edhe tentativë për të folur mbi këtë periudhë, dhe si pasojë të kryenin edhe "heqjen e paraleleve". Nuk di që z. Qendro të ketë njohuri, të jetë specialist i studimeve bizantine, apo i artit mesjetar. Sigurisht që duhen vite të tëra studimore dhe shumë jetë njerëzore për të arritur në konkluzione të mirëfillta filozofike/estetike/ artistike mbi rolin, forcën, risitë dhe vlerat e artit bizantin në tërësi ( shek 4- shek 15 e.s.) . Fakteqësisht gjuha e përdorur në artikujt e Gazetës Shekulli, por edhe tërë filozofia e studimit (me aq sa jemi në gjëndje të kuptojmë nga materialet e prura këtu) është tërësisht e njëjtë me atë që përdorte kozmotheoria totalitariste-komuniste dhe më pas ajo metamoderne shqiptare, në lidhje me Bizantin, filozofinë, artet dhe arritjet e atij qytetërimi aq brilant ne historinë tonë njerëzore.
Në kundërshtim me socrealizmin i cili nuk interesohej për shpirtin, por për shprehjen propagandistike dhe ideologjike përmes arteve, arti kishtar ishte një përpjekje e pandërprerë e artistit për t'i dhënë formë vizuale realitetit të tij spiritual, nevojave të tija shpirtërore, fetare dhe ekzistenciale. Arti kishtar ishte mbarsur me etjen për analizë, mbi zotin, shenjtët, jetën e epërme, jetën e mëpërtejme, mbi të mirën dhe të keqen. Ishte një art që buronte nga lidhja e drejtpërdrejtë -ekzistenciale- e krijuesit në një anë dhe e dëshirave, e frikave, e anktheve, e aspiratave të tij njerëzore në anën tjetër. Ekzistojnë vepra brilante në pikturë, mozaikë, arkitekturë, etj, nga një sërë autorësh, të cilat sot janë pasuri e paçmuar e trashëgimisë botërore. Gjë që nuk mund të thuhet për asnjë prurje të real-socializmit në artet vizuale.
Në të kundërtën, socrealizmi nuk ishte rezultante e nevojës për kërkime të asnjë tipi. Ishte një art formal, sepse ishte i mbrujtur nga parimet e tij dogmatiste. Qënësia e tij ekzistenciale konsistonte në shpalosjen sa më të devotshme dhe rigoroze të doktrinës komuniste. Kishte për qëllim të përçonte tek masat mendësitë e Partisë, dhe jo nevojën për hulumtim të qënies, apo të ambientit rrethues. Çdo përçapje për të tejkaluar këto kufij, u shkatërrua qysh në embrion...
Si përfundim, është tjetër gjë të thuhet se arti i realizmit socialist ka akumuluar elementë të ndryshëm konceptual dhe teknik prej pikturës kishtare, dhe tjetër gjë, të vendosim në të njëjtin kandar këto dy drejtime artistike, që nuk kanë asgjë të përbashkët, qoftë përsa i përket produktit të përftuar artistik, nocioneve që i udhëhiqnin, vlerave, rëndësisë, apo jetëgjatësisë kohore në të cilën përkatësisht morën jetë.

Këto artikuj, si dhe ky studim, nëse vërtet këto janë konkluzionet e tij, është një shembull i mënyrës epidermike të këndvështrimit të botës nga të ashtëquajturit intelektualë dhe studiues shqiptarë, dhe është dëshmitar i vakumit konceptual që kalon shoqëria shqiptare sot, në këto kohë tërësisht të zbrazëta qoftë në ide, qoftë në vepra, apo në mënyrën se si shpaloset spektri kritik mbi artet vizuale...

Shaban Hysa "Themelimi i Partisë" (oil on canvas, 1974)

Bëji Shurrën Bahçes

2010-03-30T21:42:00.014+03:00

Georgios Margaritis "Georgios Karaiskakis Mounted, Charges the Acropolis" (oil on canvas, 117x94 cm, 1844, National Gallery and Alexandros Soutzos Museum, Athens, Greece)

Zef Kolombi "Scanderbeg" (oil on canvas, 1927, National Gallery of Arts, Tirana, Albania)

Eshtë e vështirë të rrosh mes dy popujsh që janë mësuar të urrehen kaq shumë, është shpesh herë e papërballueshme të gjendesh në mes të një mllefi të dyanshëm sfilitës si ai i marrëdhënieve greko-shqiptare, dhe anasjelltas. Eshtë e pamundur t'u flasësh për nocione humane, krijesave me përngjasi njerëzore, të cilat qysh atëherë që hapën sytë, janë mësuar të urrejnë për vdekje gjithçka të huaj, të ndryshme, dhe jo të ngjashme me to. Ka momente kur mendoj, se është e kotë çdo përpjekje për evidentimin e të përbashkëtave, e bashkekzistencës, e vëllazërimit, e mirëkuptimit. Këta njerëz nuk ndreqen. Kërkojnë me çdo kusht një armik të urryer, mbi të cilin të mund të shprazen, qoftë ky i fundit edhe pjellë e fantazisë së tyre.

Në tërë këtë mesele, ushqimi përmes imazheve të trashëguara të historisë së artit, të cilat në momente të caktuara luajtën një rol tepër të madh në lulëzimin e afsheve nacionale të popujve përkatës, natyrisht që zë rol prioritar në formimin e moralit të turmës.

Mbi Trëndafilin e kuq dhe Demonë të Tjerë

2010-02-21T23:43:00.005+02:00

Toni Milaqi "Of Red Rose and Other Demons" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2010)

Aroma e atij trëndafili të kuq, që në mënyrë aq torturuese i shprishte gjumin, dhe që rrotullohej përmes luginave të trurit ashtu tinëzisht netëve, gjithë vrik, me arrogancë e prepotencë, kishte diçka të thyeshme, të cilën nuk mund të deshifronte plotësisht. Një ndjesi brishtësie, e dhimbshme, e pushtonte të tërin edhe kur gjumi e kishte braktisur, dhe gjurmët e vegimit i ndjente ende të ngecura mbi qerpikë. E ndonëse nuk donte të mendonte për të kuqen vezulluese, e cila me aq kapadaillëk për të kushedi se sa të satën herë i okuponte ëndrrat, e haste atë sërish aty, imponuese, kokëfortë dhe këmbëngulëse.

Nëse ai vegim, që në pamje të parë nuk i kujtonte asgjë, të ishte real, do të ndjente një farë lehtësimi, por si i bëhej në rast të kundërt; sikur gjithçka të ishte një orvajtje tekanjose e mendjes së tij? Si i bëhej sikur ajo aromë idilike të mos kishte asnjë rrënjë tokësore e bazë reale, por të ishte produkt sharman i fantazisë së tij? Dhe nëse kjo e fundit do të ishte e vërtetë, përse provonte kaq shumë dhimbje gjithnjë në zgjim? Si mund të vuash për diçka që s'njeh?! Si mund të provosh një ndjesi të tillë humbjeje për diçka që s'ekziston?!

Toni Milaqi "Of Red Rose and Other Demons" -detail (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2010)

Piktura Rron

2010-01-03T11:04:00.017+02:00

Toni Milaqi "The Bone" -detail (acrylic on paper, 69.5x49.5 cm, 2010)

Toni Milaqi "The Bone" (acrylic on paper, 69.5x49.5 cm, 2010)

Kohët e fundit, nuk mund të mos bjerë në sy, tendenca e lobeve të ndryshme që kontrollojnë jetën dhe produktin artistik-vizual në rang global, për një lloj rikthimi tek piktura. Një shembull i këtij fenomeni ishte ekspozimi por edhe zhurma që shkaktoi prezantimi i punës gjigande të David Hockney tek Tate Britain. Dhe nëse Hokney pak a shumë përgjatë rrjedhës së viteve, ka mbetur besnik ndaj artit të pikturës, një surprizë akoma edhe më e madhe ishte ekspozita personale me titull "No Love Lost", tetor 2009, e Damien Hirst.

Nuk dua të shqyrtoj këtu cilësinë e veprave të artistëve të sipërpërmendur, as mosekzistencën e risive nga punët e tyre, as mungesën e personalitetit artistik që është kaq e dukshme, por kahjen e tregut global të artit drejt pikturës. Përse vallë kjo nevojë për rikthim tek kjo gjuhë vizuale, që kaq keqazi është kryqëzuar dekadat e fundit? A mos vallë dominimi gati-gati mbytës i fotografisë, i perfomancave, apo i video artit, ka shpënë vetë artet pamore në një qorrsokak ekzistencial? A mos vallë mungesa e hapësirave për pikturën në aktivitet e mëdha kudo në botë, si bienalet (por jo vetëm), ka krijuar një lloj kompakti negativ, intolerant, abuziv, dhe mbi të gjitha fashist, për shtyllën vertebrale të shprehjes vizuale siç është piktura, qysh kur njeriu filloi të mendojë dhe të kuptojë se është disi më i ndryshëm nga kafshët e tjera?

Po kështu nuk dua të flas në këtë shkrim as për studiuesit-rrogëtarë të Galerisë Kombëtare të Arteve në Tiranë, as për kuratorët butaforikë (si ata të ekspozitës "Onufri") të komanduar nga tjetërkush, as për politikën e vobektë të drejtuesve të saj mbi artet pamore dhe pikturën në veçanti. Ajo që dua të them është se piktura si art nuk mund të vdesë për sa kohë gjallon qënia njerëzore, pikërisht sepse është një mënyrë e të shprehurit, e cila lidhet thellësisht me unin tonë, dhe se çdo përpjekje për anashkalim e injorim, nuk do të thotë medoemos edhe se ajo nuk ekziston. Mbi të gjitha mendoj se piktura është edhe forma më universale e shprehjes së kreativitetit njerëzor, duke arritur të ezaurojë probleme si ai i gjuhës që mbart letërsia, apo i pamundësisë së muzikës për të folur në mënyrë konkrete, apo ai i ftohtësisë së imazheve industriale të pjella prej kamerave dhe aparateve fotografike.

Nëse duam të hedhim sytë thellë brenda gjithësisë sonë, të zhbirojmë skutat më të errëta të qënies, të përpiqemi të deshifrojmë trashëgiminë e paraardhësve tanë, apo të ëndërrojmë mbi të ardhmen, askush dhe asnjë formë tjetër të shprehuri, më mirë se piktura nuk do të mund të realizonte këtë gjë.

Piktura rron, sepse rron njeriu.

David Hockney at Tate Britain with one of the photographic copies flanking his painting Bigger Trees Near Warter (2007). Photograph: Graham Turner

Damien Hirst Opens "No Love Lost" Exhibition London October 2009

Kuajt e Kuq dhe Shqiptarizma

2009-12-09T20:12:00.049+02:00

Constantinos Ieromonachou "Saint Demetrius of Thessaloniki" (icon on wood, 1725), The National Museum of Medieval Art, Korca, Albania

Ngacmimi...

Një nga gjërat që e kam tërësisht të vështirë të përtyp, është proçesi i manipulimit të historisë, apo qoftë edhe i periudhave të ndryshme të saj, të cilin si fenomen e hasim kaq shpesh në historiografinë shqiptare. Të thuash se mund të kuptosh deri diku shkaqet kur ky faktor haset tek përfaqësuesit e Rilindjes Kombëtare, në varësi të nevojave të kohës, apo edhe tek sistemi i kaluar totalitar nacional-komunist, është diçka e kuptueshme. Por që ky fenomen të jetë në kulmin e lulëzimit të tij këto dy dekadat e fundit, kjo me të vërtetë është shqetësuese.

Lexova sot tek gazeta Shekulli artikullin e Maks Velos me titull "Rrugëtime bizantine", i cili më vuri në mendime. Artikulli ka marrë spunton nga ekspozita "Arkitektura si imazh" (dhe jo siç e përkthen Velo "Arkitektura në ikona"), e cila është çelur në Muzeun e Kulturës Bizantine në Selanik të Greqisë. Në fakt Velo nuk flet për ekspozitën në fjalë, por për pjesëmarrjen në këtë eveniment të ikonës "Shën Dhimitri i Selanikut", e piktorit-ikonograf epiriot Konstandin Jeromonahu (emri i shqipëruar). Thotë në artikullin e tij Maks Velo:

"... Ishte (ekspozita) një ngjarje madhore për artin bizantin dhe postbizantin shqiptar... Me atë ekspozitë u afirmua vlera shumë e lartë artistike e ikonave shqiptare...

...Arti Bizantin dhe postbizantin është pasuria jonë më e madhe në art. Kjo është e vetmja pasuri artistike e bërë nga artistët shqiptarë që po vlerësohet lart në botë, kudo që ajo ekspozohet..."

...konstatimi

Respektoj padyshim të kaluarën e zotit M. Velo, por mendoj se dashje pa dashje, gjuha e përdorur prej tij në leximin e së shkuarës, nuk ka aspak dallim, përkundrazi, është fund e krye e njëjtë, me atë që përdorte regjimi i kaluar nacional-komunist në Shqipëri.

...retotikë

Për ç'artistë-ikonografë shqiptarë na flet zoti Velo?! Për ç'ikona bizantine shqiptare bën fjalë?! Përse këta piktorë shqiptarë krijojnë një art të mirëfilltë grek?! Përse shkruajnë greqisht gjithçka që lidhet me veprat, me mendësitë dhe filozofinë e tyre; dhe nga vërtetohet se njerëzit në fjalë, ishin zotërues të shqipes (për të mos thënë shqiptarë)? Përse mbajnë emra grekë? Përse trajtojnë tema si çlirimi i Selanikut prej bullgarëve, dhe jo tema shqiptare, bie fjala për shembull me Mujin dhe Halilin? Sa mund të konsiderohet shqiptar një njeri, grup shoqëror, a popullatë njerëzish, në kulturën e përditshme të së cilës nuk ekziston asgjë, që të ketë lidhje me elementin etnik të sipërpërmendur? Si mund të konsiderohet shqiptar një qytetërim që nuk flet shqip?!
Përse vallë një intelektual i fund viteve 2010 duhet të flasë sot me gjuhën groteske nacional-komuniste shqiptare, duke përdhunuar si pasojë vetë gjurmët historike të së shkuarës?

...metoda

Kur flasim për shtjellimin, apo të lexuarit, e një vepre përfaqësuese të pikturës bizantine, duhet që ta bëjmë atë përmes një metodologjie të caktuar, duke kaluar përmes disa akseve kryesorë. Nëse duam të nxjerrim në pah karakteristikat etnike, të flasim mbi atë se kujt qytetërimi i janë pjesëmarrës njerëzit që krijuan një vepër, ç'gjuhë flisnin dhe kujt kombi i përkisnin, duhet të ndjekim një rrugë të caktuar studimore.

Elementi i parë, ndoshta më kryesori, është zbërthimi i shkollës piktorike në të cilën bën pjesë vepra. Karakteristikat themeltare; gjuha vizuale e përdorur. Mënyra se si është konkluduar artistikisht nën këtë prizëm; veçoritë individuale të krijuesit. Aftësia e tij (ose jo) për t'i dhënë elemente personale një teme që është e njëjtë për të gjithë. E më pas, studimi i epigrafive mbi pikturë (ikonë), i gjuhës së përdorur, i onomastikës, i karakteristikave gjuhësore, etj...

...faktet

Në këtë postim kam sjellë ndër të tjera edhe tre punë të ikonografit Konstantin Jeromonahu, por edhe një të Onufer Qipriotit, të cilat aktualisht gjenden në Muzeun e Artit Bizantin në Korçë. Kam evidentuar paragrafët që autorët e tyre na japin hollësi në relacion me ikonat, mbi krijuesit, mbi sponsorët, mbi shkaqet që u krijuan, por përmbi të gjitha edhe mbi faktin se kujt qytetërimi dhe komuniteti etnik i përkasin.

Nëse zoti Velo, si studiues që është, do të mund të evidentojë qoftë edhe një gërmë shqipe, një emër, një referencë, apo një fjalë që të mund të na kujtojë diçka shqipe/shqiptare, atëherë do të pranoja pa më të voglin ngurim se bëhet fjalë për art shqiptar, dhe për artistë që mund të quhen shqiptarë. Por nga sa shkruhet në imazhet e mëposhtme, nga pozitat e zotëruesit të shqipes, z. Velo nuk kupton asnjë fjalë, dhe këtu mund të thuhet se gjendet edhe zanafilla e absurdit, në lidhje me shqiptarinë dhe shqiptaren e ikonografisë dhe të artit bizantin epiriot, e si pasojë edhe e qytetërimit epiriot përgjatë shekujve.

...Shën Dhimitri i Selanikut-ikona

Ikona e vitit 1725 e Konstandin Jeromonahut, është një prurje e rrallë, virtuoze e ikonografisë pasbizantine epiriote. Me një trajtim tejet individual, që vihet re qysh në thyerjen kompozicionale, në mënyrën se si shpërndahet ngjyra blu e detit, në sipërfaqen mbi të cilën operohet. Në mënyrën se si ulëret ajo blu, përkrah florishencës turfulluese të së kuqes së kalit. Në mënyrën se si çahet aq bukur kuadrati i ngrohtë piktorik, përmes lojës mjeshtërore të së bardhave.

Tema e përzgjedhur na përshkruan një akt të dhunshëm, vrasjen e carit bullgar John I (në vitin 1207 e.s), i cili konsiderohet si një prej mrekullive/bëmave të Shën Dhimitrit (ky i fundit ka rrojtur në shekullin e 4 e.s.). Duke vërejtur ikonën e Shën Dhimitrit kemi ndjesinë se përmes këtij akti të dhunshëm çlirohemi. Të njëjtën ndjesi, atë të çlirimit, provoi edhe popullsia greko-ortodokse e Selanikut, prej sulmeve bullgare, të cilat synonin të pushtonin qytetin, temë mbi të cilën na flet ikonografi Jeromonahu. Shën Dhimitri prezantohet si kundërshtar i paepur kundër tiranisë, dhe mbrojtës i vendosur i civilizimit greko-ortodoks bizantin të kohës.

Për sa i përket shkollës piktorike të Konstandin Jeromonahut, ndonëse është përfaqësues i shkollës së Korçës, e cila kahjen konceptuale e ka për nga shkolla ikonografike e Maqedonisë (krahinë në veri të Greqisë), në mjaft punë të tij hasim një ndikim tepër të madh dhe të shkollës ikonografike të Kretës. E njëjta gjë mund të thuhet edhe per ikonën e Shën Dhimitrit të vitit 1725. Tonet e errëta në modulimin e fytyrës dhe duarve, stilizimi, por edhe trajtimi grafik i punës, janë më afër koncepteve të shkollës së Kretës, se sa asaj Maqedone.

...përshëndetje z. Velo!

Arti kristian i Epirit Verior, ose i thënë ndryshe ai i Shqipërise së Jugut, qysh nga kristianizmi i hershëm, epoka bizantine, e më vonë ajo pasbizantine, është një shprehje e pamohueshme e qytetërimit greko-ortodoks të kohës, dhe artistët që ishin pjesëmarrës të kësaj kulture, nuk mund të konsiderohen kurrë si pjella shqiptare apo qytetërimi shqiptar. Ata artistë dhe ai art i mirëfilltë epiriot, janë po aq shqiptare, sa ç'janë akuarelistët dhe akuarelet kineze të tilla. Është tjetër gjë të themi, që shoqëria shqiptare, por edhe shteti 90 vjeçar shqiptar, kanë akumuluar dhe do të akumulojnë nga këto thesare të trashëgimisë botërore, dhe tjetër gjë të cilësohet ky civilizim si shqiptar. Shtetet aktuale, sikurse edhe Shqipëria, janë pjella tejet të vona politike/administrative në udhëtimin tonë njerëzor përgjatë shekujve, dhe është gabim fatal të lexojmë të shkuarën, me syzet miope të mikropolitikave nacionaliste të së tashmes. Për të lexuar historinë, duhet të kesh thjesht sytë hapur.

(p.s. -Për të parë më të detajuara fotografitë, klikoni mbi to.)

Constantinos Ieromonachou "Christ Pantokrator" (icon on wood, 1694), The National Museum of Medieval Art, Korca, Albania

Constantinos Ieromonachou "Christ Pantokrator -detail" (icon on wood, 1694)

Constantinos Ieromonachou "Virgin Mary" (icon on wood, 1710), The National Museum of Medieval Art, Korca, Albania

Constantinos Ieromonachou "Virgin Mary -detail" (icon on wood, 1710)

Constantinos Ieromonachou "Christ Pantokrator" (icon on wood, 1710), The National Museum of Medieval Art, Korca, Albania

Constantinos Ieromonachou "Christ Pantokrator -detail" (icon on wood, 1710)

Onouphrios Cypriotes "Christ Pantokrator" (icon on wood, 16th Century A.D.), The National Museum of Medieval Art, Korca, Albania

Onouphrios Cypriotes "Christ Pantokrator -detail" (icon on wood, 16th Century A.D.)

Greek Epigraphy [Early Christianity] in Northern Epirus (Apollonia, 56 x 123 x 19 cm, 6th Century A.D.), Archaeological Museum, Tirana, Albania

Greek Epigraphy [Early Christianity] in Northern Epirus (Apollonia, 6th Century A.D.), Archaeological Museum, Tirana, Albania

Greek Epigraphy [Early Christianity] in Northern Epirus (Apollonia, 56 x 123 x 19 cm, 6th Century A.D.), Archaeological Museum, Tirana, Albania

Emancipimi i Gruas dhe Ndikimet e Huaja

2009-12-01T16:15:00.024+02:00

Llambi Blido "Vajza në Pultin e Komandimit" (oil on canvas, 1971)

Kohët e fundit u njoha me veprën "Vajza në Pultin e Komandimit" të Llambi Blidos (1971), e cila shfaq kërshëri për analizë dhe vëzhgim. Vepra në fjalë është pronë e Galerisë Kombëtare dhe ekspozohet në të. I përket një prej periudhave më të begata në të cilat kaloi piktura shqiptare e shekullit të njëzet, fillimit të viteve 1970.

Vetë autori i saj në një intervistë për gazetën Shekulli, të datës 15.6.2009, me titull "Socializmi real? Punë me porosi" shprehet:

"Është një tablo tipike e realizmit socialist, një temë e rëndësishme e kohës: "emancipimi i gruas". Kam përdorur shkronja të vendosura në mënyrë ritmike, si element përbërës i tablosë. Në përgjithësi, prirja është grafike. Një tablo ku vepron më shumë gjuha e linjave. Gjuha e ngjyrave është mjaft e kursyer, e sfumuar, e kontrolluar, qëndron afër së bardhës në kontrast me tonet e errëta të germave. Të gjitha këto janë të organizuara brenda një estetike të caktuar. Aty ekziston ajo vija melodike që mund ta quaj duke marrë hua fjalorin e muzikës. Që të jetë e denjë për t'u quajtur vepër arti, ajo duhet të ketë një vijë melodike të qartë..."

Ajo që më bëri menjëherë përshtypje tek kjo punë është thjeshtësia në trajtimin e subjektit, dekorativiteti, sipërfaqet e sheshta, mosekzistenca e volumeve, gama e kursyer e ngjyrave, linja elokuente.

Mësoj se Ll. Blido ka punuar si piktor ilustrues i librave për fëmijë (comics), në revistën Pioneri, por edhe si karikaturist, për vite me radhë; dhe ky faktor mund të ndriçojë deri diku këndvështrimin e tij në lidhje me këtë vepër, i cili largohet mjaft prej metodës së socrealizmit. Por nga angazhimi si piktor-ilustrues diku, deri në të shprehurit nëpërmjet pikturës së kavaletit me këtë frymë, ekziston vërtet një hendek mjaft i madh ndarës.

Menjëherë sa pashë "Vajzën në Pultin e Komandimit", mendja më shkoi tek piktura e një prej përfaqësuesve më të fuqishëm të pop artit amerikan, tek Roy Lichtenstein. Puna e tij "M-Mabye", e vitit 1965, dëshmon pikërisht këtë lidhje. Bëhet fjalë për dy punë me një diferencë kohore prej gjashtë vjetësh. Është vërtet për t'u habitur. Dy artistë që krijonin paralelisht, në dy anë të ndryshme të globit, dhe që kishin arritur -të paktën me këto dy punë të tyret- në të njëjtat konkluzione, në të njëjtin qëndrim estetik, në të njëjtën formë akumulimi të ambientit rrethues, si edhe në një mënyrë mjaft të ngjashme të shprehuri.

Vërej një përafri të madhe perceptimi, por dhe konkludimi vizual. Dekorativiteti, linja, thjeshtësia e trajtimit. Forma se si modulojnë psh: flokët e heroinës, është tërësisht e njëjtë. Stilizimi i buzëve, i hundës, i syve -po i njëjtë. Këndi i vështrimit -përsëri i përbashkët- tejet lozonjar, femëror, dhe i orientuar diku anash spektatorit, duke bërë të bardhën e syve të kumbojë. Përdorimi i shkronjave, i fjalës në kuadratin piktorik, për të dy i përbashkët...

Por a ishte vallë e mundur në Shqipërinë tejet të izoluar komuniste, një artist të ishte në dijeni të rrymave më përfaqësuese të artit të atëhershëm perëndimor? Nuk është aspak rastësi që kjo vepër e realizuar nga Llambi Blido, ashtu sikurse "Epika" nga Edison Gjergo, apo "Mbjellja" nga Edi Hila, i përket fillimit të viteve 1970; asaj pranvere rigjallëruese që përjetuan artet shqiptare, si edhe frymës liberale që mbizotëronte në lidhje me informacionin që vinte përtej kufijve, mbi rrymat, lëvizjet, dhe drejtimet artistike të kohës. Nuk ishte aspak çudi që Llambi Blido të ishte njohur me pop artin amerikan, apo edhe me artin e Roy Lichtenstein, nëpërmjet revistave të ndryshme perëndimore. Këtë argument ma përforcon më tepër intervista e tij, kur flet për pikturën dhe piktorët e asaj kohe tek gazeta Shekulli dhe thotë:

"Pjesa tjetër (që ishin pak në numër) e hodhën vështrimin
nga përparimi. Me gjuhën e asaj kohe, "u ndikuan nga arti
borgjezo-revizionist". Në të vërtet ashtu ishte, por me ndryshimin që ishte shumë pozitiv, nuk ishte ashtu siç thoshte partia. Këta i dhanë frymëmarrje artit të realizmit socialist."

Duke folur pra për "Vajzën në Pultin e Komandimit"(1971), kemi të bëjmë me një pikturë të influencuar (të orientuar) nga filozofia e pop artit; kemi të bëjmë me një krijim që përpiqet të shkundë nga vetja dogmën ideologjike mbi të cilën merr përsipër të flasë, duke ia arritur më së miri; kemi të bëjmë ndoshta me veprën e parë përfaqësuese të pop artit në Shqipëri; kemi të bëjmë me një pikturë dinjitoze, e cila rrezaton thjeshtësi, ëmbëlsi, dinamikë, por dhe modesti krijuese.

Roy Lichtenstein "M-Maybe" (oil and magna on canvas, 1965)

Skulptura Shqiptare, Nga Stalini tek Muji dhe Halili

2009-11-03T18:55:00.039+02:00

Fatmir Koçi "Alternative Head"

Një Dokumentar

Teksa shkruaja disa kohë më parë shkrimin "Do të marr Çiften, do të dal për gjah", e teksa sillja ndër mend Monumentin e Stalinit- vepër e skulptorit Odhise Paskali (vendosur në ish Kombinatin e Tekstileve "Stalin", Tiranë), brenda meje rrotullohej pyetja se cili vallë ishte fati i monumentit, dhe ku gjendej ai tanimë? Ashtu rastësisht përgjigjen ma dha dokumentari mjaft interesant i kineastit Fatmir Koçi, i vitit 1995, me titull "Alternative Head".

Dokumentari ka një personazh qëndror, Vladimir Metanin, i cili punon ne fonderinë e derdhjes së veprave të artit në Tiranë. Njihemi përgjatë filmit me ambientet e fonderisë, të cilat ishin kthyer, diku aty në fillim të viteve 1990, në një pikë grumbullimi të statujave dhe monumenteve të socrealizmit që i përkisnin kryesisht shesheve/hapësirave publike. Shohim monumentet e Enver Hoxhës, të Stalinit e Leninit. E pikërisht atëherë dëgjojmë Vladimirin të thotë: "Unë kam pasur fat; Po të mos ishin bërë monumentet e këtyre zotërinjve, kurrë s'do të kisha realizuar punët e mia..." .

"Vladimir Metani working in an old Factory, Tirana, Albania" (Photo by Michel Setboun)

"Vladimir Metani working in an old Factory, Tirana, Albania" (Photo by Michel Setboun)

Vladimir Metani

Në një shkrim të datës 12 janar 2004, në gazetën "Koha Jonë", me titull: "Artisti që krijon dhe derdh në bronx legjendat shqiptare", gazetarja Vali Qyrfyçi na bën një prezantim të Vladimir Metanit:

"Metani ka lindur në vitin 1951 në Elbasan... Pas shkollës 7-vjecare, Vladimiri ndjek shkollën e rezervave të punës dhe më pas vazhdon shkollën e mesme, në politeknikum, për mekanik, pa shkëputje nga puna. Në fund të viteve '60 fillon punën në fonderinë e derdhjes së veprave artistike në Tiranë. Aty vazhdon të punojë dhe sot e kësaj dite... Vladimiri gjithmonë me modesti deklaron se është autodidakt, por dhe i vetmi skulptor në vend që i realizon tërësisht veprat e veta, që nga ideja, në allçi dhe deri në derdhjen përfundimtare..."

Varrmihësi

Duke ndjekur filmin dokumentar të Fatmir Koçit, ndjen një lloj stepjeje, tek has kaq qartë imazhin tejet të shfytyruar të tranzicionit shqiptar në këtë njëzet vjeçarin e fundit. Shohim me rrëngjethje Vladimirin të godasë me vare, pa i bërë syri tërt, një monument gjigand mermeri të bardhë. E shohim të këndojë "rusisht" përballë një shtatoreje bronxi, me duar të shqyera, të Leninit. E shohim më pas të marrë pjesët e shqyera nga monumentet, t'i shkrijë, e me to të krijojë ato që ai i quan vepra mbi personazhet mitologjike shqiptare.

Diku në dëshmitë fotografike të Michel Setboun, zbuloj Metanin, në fonderi, të pozojë triumfator përfund këmbëve të Monumentit të Stalinit, të realizuar nga O. Paskali. Vetëm atëherë kuptova fatin e vërtetë të asaj shtatoreje, të një prej veprave më përfaqësuese të realizmit socialist shqiptar; me siguri arti i Paskalit duhej të flijohej për t'i dhënë jetë miteve dhe legjendave kombëtare shqiptare që kishin mësyrë fantazinë e shfrenuar të Vladimir Metanit.

Vrasësit

Në fakt, në këtë tragjedi, nësë Vladimiri me të tjerë shokë metalurgë, kryen rolin e varrmihësit të mjaft prej veprave themelore të skulpturës monumentale shqiptare, vrasjen e vërtetë nuk e kryen ata. Vrasësit e vërtetë janë të gjithë përfaqësuesit kryesorë të klasës politike shqiptare të këtyre njëzet viteve të fundit. Të gjithë ata presidentë e kryeministra, ministra e zv-ministra, ata deputetë e kryetarë bashkish, ata drejtorë të Galerisë Kombëtare të Arteve dhe ata nëndrejtorë; që udhëheqin shtetin shqiptar në këtë katrahurë të vërtetë institucionale, në këtë batak shpirtëror dhe mjerim të thellë ekonomik e social.

Pyetje Retorike

Përse vallë sa herë që ndryshojnë situatat politike në Shqipëri, duhet të asgjesohen të gjitha gjurmët e së shkuarës? Përse vallë duhej të zhdukeshin ato punë kaq përfaqësuese të skulpturës së socrealizmit shqiptar? Sepse frymëzuesit e këtyre veprave ishin diktatorë?! Po atëherë pse nuk i vëmë flakën edhe piramidave egjiptiane, apo çdo lloj gjurme në arkitekturë, pikturë, e skulpturë, që përshkruan jetën e faraonëve egjiptianë, si edhe tiraninë e pamëshirtë të atyre kohërave (shumëherë më të egër se periudha komuniste shqiptare)? Përse nuk djegim Luvrin apo Hemirtazhin, muzeun e Pradës apo kishat e Vatikanit? Përse të mos shkatërrojmë murin kinez?! A mos vallë bëmat e Papatit, e mbretërve dhe perandorëve të ndryshëm, e diktaturave të të gjitha formave, ishim më progresiste? A mos vallë regjimet social-politike të rrugëtimit tonë njerëzor në këtë botë, ishin më demokratike? Bazuar në të njëjtat mendësi, ç'na duhen sot veprat e Velaskesit dhe të Gojës, tek na përshkruajnë fodullëkun irritues të familjeve mbretërore spanjolle? Pse nuk asgjesojmë të gjitha pikturat e Davidit apo të Engërit tek na përplasin turinjve arrogancën e një batakçiu ushtarak si Napoloni, i cili zhyti botën në gjak, për të kënaqur egon e tij militare si edhe interesat e klasës franceze në pushtet?

Reflektim

Nuk i zhdukim të gjitha këto, sepse prej çdonjërës prej atyre periudhave dhe atyre veprave në veçanti, mund të mësojmë. Mësojmë rrugën e përgjakur nga ku kaluam, dhe sakrificat të cilat na u desh të bënim si specie njerëzore. Mësojmë të shohim të metat tona në sy. Të shohim degradimet, qorrsokakët dhe ashpërsinë e totalitarizmave të çdo tipi, të shohim sa mikroskopik e bëmë personalitetin njerëzor në kohë të tilla. Duke hedhur vështrimin në thellësi të diktaturës, duke e analizuar atë, mund të themi se përparojmë, se ecim përpara.

Por duke menduar të gjitha këto, kam frikë se për çfarë flas përbën lluks për klasën politike shqiptare, për realitetin social shqiptar, për artin e mjeruar shqiptar, për individin e ngratë që rron në Shqipëri, në këto kohëra famëkeqe dhe dritëshkurtëra të kolerës...

"Vladimir Metani's Work" (Photo by Marco, Fellow of Eagles, 2007)

"Vladimir Metani's Work" (Photo by Marco, Fellow of Eagles, 2007)

(P.S. -Për pak harrova; fotografitë më sipër, janë disa nga punët e mekanikut Vladimir Metani. Asgjesuam artin demagogjik të Odhise Paskalit, por ama tanimë kemi edhe ne në skulpturën shqiptare, të materializuara legjendat dhe mitet tona kombëtare.)

"Gazeta Telegraf" vjedh shkrimet e blogut: "Arti në Kohërat e Kolerës"

2009-10-29T21:12:00.012+02:00

Gazeta Telegraf: "Me Ne Nis Dita Ndryshe..."

Eshtë e habitshme, sa me lehtësi hasim fenomenin e vjedhjes intelektuale, përpos një morish fenomenesh të tjera negative, që lulëzojnë në panoramën mediatike të shtypit të shkruar shqiptar. Eshtë vërtet për t'u habitur me mjerimin intelektual, të rrogëtarëve, të cilët mbushin një numër të madh faqesh në gazetat shqiptare. Eshtë për të ardhur keq, kur sheh vjedhjen, dhe përvetësimin e punës meditative të tjetërkujt, të jetë kthyer në ideologji bazë, si edhe në praktikë të vetme pune në mjaft gazeta shqiptare.

Duke shfletuar shtypin shqiptar, dhe më konkretisht "Gazetën Telegraf" , hasa brenda saj një artikull (i cili bën pjesë në sumplementin kulturor) të datës 9 tetor 2009, me titull: "Pse Refuzoi Guri Madhi, të hiqte Mehmetin Tablloja" të personit që nënshkruan me emrin Leonard Veizi. Duke lexuar hyrjen e artikullit, kuptoj se miku i nderuar L. Veizi nuk ka bërë gjë tjetër, veçse ka vjedhur në mënyrë mjaft meskine, pjesë të analizës sime në blogun "Arti në Kohërat e Kolerës", të datës 29 qershor 2009, me titull: "Lloqe Kavaje" , dhe të gjitha këto pa cituar aspak burimin e informacionit. Pjesa e vjedhur vijon më poshtë:

"Historia

Vepra e përfunduar prej G. Madhit u paraqit në ekspozitën e
nëntorit 1974. Komisioni mbikëqyrës i kësaj ekspozite i përbërë prej anëtarësh të Komitetit Qendror dhe "artistësh" e cilësoi si të pambaruar, me probleme të theksuara kryesisht në modulimin e figurës së E. Hoxhës, e cila ishte trajtuar përmes perceptimit disi ekspresiv, jo fotografik të Madhit. I sugjerohet artistit ta rishikoj, ripikturoj veprën, gjë që nuk u pranua prej tij. Vendoset që figura e Enver Hoxhës të ripunohet prej piktorit Zef Shoshi, i cili konsiderohej si një nga përfaqësuesit më të rëndësishëm të soc-realizmit shqiptar. Portreti i këtij të fundit disi fotografik-natyralist -që ne shohim sot - është produkt i retushimit të Zef Shoshit, duke dalluar qartë nga teknika e G. Madhit, dhe trajtimet e personazheve të tjerë të veprës..."

Eshtë për t'u habitur veprimi i Leonard Veizit, pasi në blog citoj se: "Ndalohet rreptësisht të kopjuarit, të importuarit dhe të publikuarit e materialeve të këtij blogu pa dijeninë dhe aprovimin (me shkrim) të autorit..."

I drejtohem në këtë letër të hapur Drejtuesve të "Gazetës Telegraf", si edhe Kryeredaktorit të saj, duke ju thënë se:

Ju vë në dijeni sot, më 29 tetor 2009, fenomenin e përvetësimit të punës sime intelektuale prej artikullshkruesit Leonard Veizi, dhe rrjedhimisht edhe prej gazetës suaj, duke shpresuar që ju vetë si staf drejtues, të distancoheni publikisht përballë këtij veprimi. Shpreh dëshirën time, që ky akt abuziv të mos përsëritet më në të ardhmen. Në rast të kundërt, ju bëj të ditur se nuk do të nguroj t'u drejtohem organeve të Drejtësisë Shqiptare, për këtë shkelje flagrante të së Drejtës së Autorit, dhe të kërkoj dënimin e Organit Tuaj Informativ, si edhe të gazetarit përvetësues.

Sa për gazetarin Leonard Veizi, ju them miku im, se akti juaj nuk është as shenjë maturie, dhe as shenjë pjekurie intelektuale. Vjedhja është vjedhje, dhe si e tillë duhet dënuar. Nëse një veprim i tillë do të ripërsëritet në të ardhmen, gjuha që do të përdor ndaj jush, do të jetë e ndryshme.

Gjithë të mirat!
Toni Milaqi

Në Emër të Popullit

2009-10-03T10:45:00.033+03:00

"Monument for the socialism" (Photo by Michel Setboun, Albania, 1981)

"Propaganda Poster, Albania" (Photo by Erik Stewart, 1988)

"Communist Monument, Albania" (Photo by Thomas Aelbrecht, Albania)

"Communist Albania" (Photo by photowala28 / Jane Roselawn, Albania, 2006)

Kohët e fundit, më ngacmon artistikisht ideja e hulumtimit të simboleve vizuale të regjimit nacional-komunist shqiptar. Simbolet komuniste, të cilat i hasje kudo në periudhën e diktaturës, janë të shumta dhe tepër interesante për vëzhgim e analizë. Prej studimit të tyre dalin konkluzione thelbësore, të mënyrës se si ushtrohej filozofia marksiste-leniniste në truallin e Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë. Mund të ndahen këto simbole politike/propagandistike në dy kategori të mëdha.

Në të parën dallojmë simbole me karakteristika ndërkombëtare si: "ylli, drapëri dhe çekani, kurorat e kallinjve të grurit, grushti i mbledhur, portretet e katër klasikëve të komunizmit, flaka e revolucionit, libri apo kordelet e kuqe, oxhaqet dhe shtyllat e tensionit të lartë", të cilat importohen kryesisht prej Bashkimit Sovjetik dhe Kinës.

Në grupin e dytë vërejmë simbole me karakteristika nacionale (shqiptare) si: "shqiponja dykrerëshe (që në fakt rrjedh prej periudhës bizantine të trojeve që pas 1912 u identifikuan si Shqipëri, dhe që më tepër se simbol nacional, ështe simbol ikumenik), flamuri kombëtar, harta e shtetit, logo e PPSH, portreti i Enver Hoxhës, figura e ushtarit, pushka dhe kazma".

Këto dy të fundit janë kokë e këmbë pjella të mendësisë shqiptare, dhe leximi i tyre në aspektin filozofik/pamor/psikologjik, na qartëson atë që ndodhi në Shqipëri për dyzetepesë vjet me radhë.
Kazma dhe pushka, simboli i shkatërrimit dhe i militarizimit. Vallë a nuk ndodhi kjo gjë në Shqipërinë komuniste? Nuk u shkatërruan, ato mijëra objekte kulti/kulturore/historike, ato afreske e ikona, ato biblioteka e ajo literaturë që gjendej në kishat dhe manastiret e panumërta, dhe bashkë me to, ato vlera kolosale të artit bizantin e pasbizantin që patën fatkeqësinë të jenë krijuar në truallin e njësisë gjeografike, e cila më 1946 do të shpallej/thirrej si Republika Popullore e Shqipërisë? Nëse kazma ishte simboli i shkatërrimit, dhe pushka i militarizimit të gjithë jetës së vendit, simbioza e çmendurisë ushtarake, e bunkerizimit dhe e afsheve luftarake, përse nuk hasim në masë një simbol ndërtues?! Ka momente që në parrullat propagandistike shohim tek-tuk edhe mistrinë (vegël e ndërtuesit), por nuk mund të thuhet se është imazh primar, i të njëjtës peshë, dhe i të njëjtit potencial përfaqësues, si ai i pushkës dhe i kazmës.

Këto simbole emblematike të totalitarizmit nacional-komunist shqiptar, gjendeshin kudo. Edhe rrugëve të qyteteve, edhe në uzina e fabrika, edhe në dyqane e lokale, edhe në shkolla e kampe pushimi, edhe në salla mbledhjesh e zyra të gjithfarë tipi, madje jo në pak raste edhe në ambientet intime e shtëpitë e vetë njerëzve.
"Edhe Zoti ka nevojë për reklamë, prandaj bien këmbanat." - thotë diku Nikos Kazanxaqis. Sistemi komunist kishte nevojë të përçonte doktrinën e kuqe në masën e gjerë, dhe rrënjosja e principeve të kësaj doktrine, kushtëzonte ndër të tjera edhe ekzistencën e kudogjendur të simboleve të tija vizuale.

Në fakt, brezi im (i viteve '70) ishte brezi i fundit i plejadës famëkeqe të Njeriut te Ri në Shqipëri. Fryt i atij eksperimenti historik, që u orvat, dhe deri diku ia arriti, të shpërbëjë në mënyrë gati totale trashëgiminë dhe dijen e deriatëhershme në leximin e historisë, të gjithçkaje që lidhej me të shkuarën e trevave dhe të banorëve të shtetit ende të ri shqiptar.

Si fëmijë (ashtu si mjaft të tjerë), nuk mund ta kuptoja botën përtej slloganeve, shablloneve, por edhe simboleve komuniste. Ishin pjesë e jetës sime, dhe deri diku identifikohesha me to. Madje më kujtohet se dikur kam dalë një fotografi me kapele partizane, me yll të kuq në ballë, duke shtrënguar një pushkë druri në dorë. Po kështu, skuadra ime e dashur Partizani kishte për simbol yllin me topin e futbollit në qendër. Nuk i shoh pra, me përbuzje tanimë ato simbole. Përkundrazi më zgjojnë ndjenja nostalgjie për naivitetin dhe dlirësinë e viteve fëminore.

Por përpos nostalgjisë të një bote të parë me sytë e fëmijës, a ka vallë vend për interpretim, zhbirim meditativ dhe analizë, si edhe për një përqasje sa më të afërt të simbolikës vizuale nacional-komuniste shqiptare? Dhe përse do të na duhet të bëjmë diçka të tillë sot?
Sigurisht, që kjo përqasje ndaj sistemeve diktatoriale, krijon të njëjtën analogji konceptive, me veprimin e një shkencëtari që i afrohet gjithë kureshtje kraterit të një vullkani të shuar, me shpresën se duke e studiuar, do të mësojë më tepër për të, dhe se kjo njohje do t'i vlejë në një farë mënyre në të ardhmen. Pasi vullkani është aty, duke dihatur në thellësi të tokës; nuk u zhduk, thjesht po fle. Të njëjtën gjë mund të themi edhe për sistemet diktatoriale. Është detyra jonë, jo t'i mohojmë dhe të harrojmë, por t'i njohim esencialisht, sepse vetëm duke bërë diçka të tillë, do të mund të krijojmë imunitete ndaj këtyre sëmundjeve kanceroze të historisë sonë njerëzore.

Nga ana tjetër është sot komoditet, të mund të luash artistikisht me emblema, situata, e nocione të caktuara, që vetëm tre dekada më parë artistët e kishin krejtësisht të pamundur t'u afroheshin, dhe që nëse do të tentonin të bënin diçka të tillë, mund t'a paguanin edhe me jetën e tyre.

Eshtë komoditet të marrësh ato simbole, dhe t'i shpërbësh në formë, duke i rikrijuar, duke i bërë të thyeshme, e duke u vrarë autoritetin totalitar. Eshtë grishëse ti zhveshësh ato imazhe pamore nga era e gjakut, nga cinizmi më i paskrupullt social/politik, dhe nga mjerimi aq i thellë intelektual, dhe t'u japësh një jetë të re. Eshtë e natyrshme të duash të thyesh çelikun e kallupeve sociale, që u përpoqën të ndrydhin gjithësinë tënde njerëzore, dhe me copat e thyera të ndërtosh një urë të shëndoshë, që të lidhë të shkuarën me të ardhmen, dhe që të bëjë sa më pak të dhimbshme peshën e së tashmes...

Toni Milaqi "Communist Albania" (acrylic on canvas, 30x24 cm, 2009)

Toni Milaqi "Lapidar" (acrylic on canvas, 30x24 cm, 2009)

Toni Milaqi "Communist Era Monument" (acrylic on canvas, 30x24 cm, 2009)

Toni Milaqi "Thinking about Communist Era in Albania" (acrylic on canvas, 30x24 cm, 2009)

Toni Milaqi "Sexy Star" (acrylic on canvas, 30x24 cm, 2009)

Toni Milaqi "Hammer and Sickle" (acrylic on canvas, 30x24 cm, 2009)

Toni Milaqi "Bunker" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Toni Milaqi "From Albania with Love" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Toni Milaqi "Slogans -Communist Albania" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Do të marr Çiften, do të dal për Gjah

2009-09-16T21:02:00.036+03:00

The Textile Combine "Stalin", Tirana, Albania. (Photo by A. Milaqi, 2009)

Dashuria e parë

Zona e ish Kombinatit të Tekstileve "Stalin" në Tiranë, apo siç e thërrisnim shkurt: e "Kombinatit", është një hapësirë gjeografike/urbane me të cilën më lidhin ndjesi të veçanta. Eshtë vendi ku linda, ku kalova pesë vitet e para të jetës sime, ku provova ndijimet e para, ku u dashurova për herë të parë (në kopësht, me një vajzë mjaft të bukur pesëvjeçare, të cilën e quanin Erisa, me flokë të praruar që përfundonin me dy bishtaleca të hijshme). Eshtë vendi ku provova zhgënjimin e parë, pikërisht në momentin kur familja ime u zhvendos nga Kombinati, për në qëndër të Tiranës (1979), dhe ku do të më duhej të ndahesha njëherë e përgjithnjë nga mikja ime e kopshtit, për të mos e parë më kurrë. Pikërisht nga ajo ndjesi humbjeje, këmbëngula që motra ime e sapolindur të quhej Erisa, duke nderuar kështu miken vogëlushe.

Xhaxhallarët

Kombinati i tekstileve është një vend me simbolika të mëdha për mua. Familja e tim ati, më 1950, u shpërngul nga Derviciani (Dropull), për të banuar, për të punuar, dhe për ti dhëne jetë kombinatit të sapohapur atëherë. Njerëzit e mi (xhaxhallarët, nuset e tyre, hallat, kushërinjtë) bëjnë pjesë në atë kategori prej mijëra vetësh që kaluan vitet më të bukura të jetës së tyre në kombinat, që i dhanë frymëmarrje asaj vepre industriale, aq të rëndësishme për ekonominë e shtetit shqiptar, por edhe që e paguan me jetën e tyre atë përzgjedhje. Shumë syresh vdiqën diku rreth të gjashtëdhjetave, me mushkëri të bllokuara nga azma, sëmundje-rutinë, të cilën e hasje në masë në repartet e tezgjahut, të filaturës.
Kishin ëndrra xhaxhallarët e mi, diku aty në fillimin e viteve '50, se do të ndërtonin një botë të re, të drejtë, pa të shtypur dhe shfrytëzues. Vite më pas, kur u zgjuan prej opiumit propagandistik e delirive utopiste, dhe panë në pasqyrë vetveten, kuptuan se ishin tërësisht të lakuriqtë, të tradhëtuar, të shfytyruar, të vjedhur, të vrarë pas krahësh. U kishin shpartalluar ëndrrat, u kishin marrë jetën. Ishte mjaft vonë për të ndryshuar gjërat...

Monumenti

Shtatorja e Stalinit, e vendosur aty nga fundi i viteve 1950, ishte një monument tepër imponues, që i jepte ngjyrë sheshit përpara kombinatit, që përmbushte gjithë ato nevoja ideologjike/propagandistike të sistemit komunist shqiptar, por që dashje pa dashje përkonte edhe me simbolikën e idealeve më të pastra të atyre qindra mijëra njerëzve, të cilët besuan në utopinë e ndërtimit të një Jete të Re.

Vepër e skulptorit Odhise Paskali, e vendosur në qëndër të sheshit, duke treguar me dorë Lindjen (e diellit, e Botës së Re, kahjen gjeo-politike të Shqipërisë, Bashkimin Sovjetik), shtatorja ishte padyshim një orvatje mjaft e rafinuar e skulpturës monumentale shqiptare. Përmblidhte brenda saj mjaft karakteristika propagandistike-morale-politike, të cilat me çdo mënyrë dhe me çdo kusht duhet të nguliteshin në subkoshiencën e gjithkujt që e vështronte. Vendi ku ishte vendosur, ishte një zgjidhje perfekte. Ishte i pari imazh që shihte punëtori kur futej në kombinat, dhe i fundit kur dilte prej tij. Shtatorja lahej nga drita e mëngjesit në mënyrë ballore. Dora i drejtohej butësisht lindjes, diellit. Kapota (pallto) ushtarake, të ndërgjegjësonte për skizofreninë militariste të atij sistemi. Trupi i krekosur tregonte forcë. Ndërsa tiparet prej njeriu të fismë, njerëzor, por dhe të vendosur, janë mjaft të dallueshme, duke e bërë më të afërt /intime figurën e udhëheqësit sovjetik dhe të kauzës komuniste në tërësi.

Fotografia

Pak muaj më parë im atë vizitoi Tiranën, duke sjellë me vete ndër fotografi të ndryshme, edhe foton e mësipërme të Kombinatit. Kam vite që nuk kam kaluar aty; kam përshtypjen se nuk e kam parë kurrë atë shesh pa praninë e monumentit të Stalinit. Diku në fillim të viteve 1990 së bashku me rënien e regjimit totalitar nacional-komunist, u hoq edhe statuja prej piedestalit hijerëndë. Monumenti i dikurshëm, vepër e personalitetit më të fuqishëm të skulpturës shqiptare, e O. Paskalit, u flak si një vjeturinë, siç dëshmojnë edhe materialet filmike të M. Setboun.

Duke vëzhguar foton e tim ati (2009), ajo që bie menjëherë në sy është melankolia e thellë e asaj hapësire urbane. Vëren se sheshi është tkurrur, duke humbur kështu imazhin e dikurshëm të përmasave gjigande. Edhe funksioni i tij tashmë ka ndryshuar. Zemra e dikurshme tërë gjallëri e Kombinatit, sot nuk është e vështirë të kuptosh se është kthyer në një park parkimi maunesh dhe furgonësh. Piedestali i boshatisur, i shprishur, i ndotur prej posterave propagandistike/publiçistike të pinjollëve të rinj të klasës së vjetër politike shqiptare, ulëret për mëshirë.

Politikanët

Ishin këta politikanë, të njëjtët njerëz, që në regjimin e kaluar brohorisnin deri në ekstazë për fitoret socialiste, përposhtë madhështisë monumentale të shtatores. Ishin po ata që ndërruan kostumet e tyre, duke u vënë në krye të revoltave popullore të fillim viteve '90, dhe që i manipuluan në mënyrën më të paskrupullt ato. Ishin të njëjtën pushtetarë, apo pinjollët e tyre, që hodhën poshtë mjetet e vjetra ideologjike për kontrollin e turmës, dhe që valëvitën qiejve të Shqipërisë flamujtë e armiqve imagjinarë të deriatëhershëm. Qëllimi ishte i thjeshtë: të qënurit me çdo kusht në pushtet. Janë të njëjtët politikanë që sot ashtu si dhe dje, të marrin gjak në vetull po fole në mënyrë kritike mbi elementin mitologjik në artin nacional-romantik të Odhise Paskalit, për bustet e Gjergj Kastriotit, e Naimit, e Idriz Seferit, për shtatoren e Çerçizit apo të Flamurtarit. Janë po ata që përdhosën mizërisht monumentin e Stalinit, dhe në këtë mënyrë shkelën edhe nderin e krijuesit të tij. Sa pafytyrësi dëshmon kjo botë!

Kacavjerrja

Në vitin 2005 Enisa Cenaliaj do të hipte mbi piedestalin ku dikur ndodhej shtatorja, në shoqërinë e parrullës: "Mirësevini të dashur punëtorë". Nuk e di ç'lidhje mund të ketë me artet vizuale kjo kacavjerrje mbi bazamentin e monumentit të dikurshëm, por di që ky veprim është tregues i qartë i vakumit vizual/konceptiv që kalojnë artet pamore në Shqipërinë e këtyre njëzet viteve të fundit. Shumë bukur kjo performancë mund të inkuadrohej tek emisionet e "Portokallisë" apo tek gjithfarë emisionesh humoristike që gëlojnë në kanalet televizive shqiptare, por aspak nuk mund të konsiderohet si një akt që mund të thotë diçka në kontekst vizual.

Rezyme

Koha tregon se në kundërshti me mjaft popuj të tjerë, shqiptarët e kanë tërësisht të vështirë të mund të rrojnë me të shkuarën. E kanë tërësisht të pamundur të bashkekzistojnë me gjurmët historike të lëna prej saj. Heqja e monumentit të Stalinit nga sheshi qëndror i Kombinatit tregon edhe një herë papjekurinë politike të neo-shqiptarëve.

Koloseumi romak ishte vendi ku vdiqën në mënyrën më shtazore mijëra njerëz, për të kënaqur etjen e turmës dhe të klasës së atëhershme pushtetare për gjak. Megjithatë, askush nuk u orvat ta shkatërrojë. Sepse përpos mizërive dhe kanibalizmit njerëzor, shohim tek ai amfiteatër edhe vlerat e tij estetike, arkitekturore, inxhinjerike. Sepse prezenca e tij na bën më të pjekur tek mendojmë për katrahurën dhe degradimin total të shoqërisë njerëzore në faza të caktuara të historisë. Sepse ajo kryevepër e botës antike është ujitur me gjakun e mijëra gladiatorëve; sepse ai amfiteatër, nga një thertore, tanimë është kthyer në një pishtar human, që i bën thirrje reflekseve tona kundër skllavërisë së çdo tipi.

Pse të mos ndodhte kështu edhe me monumentin e Stalinit?! Të ishte aty, për të na kujtuar ëndrrat e thyera të xhaxhallarëve të tradhëtuar, për një botë më të mirë dhe më të drejtë. Të ishte aty, për të na treguar dërrasën e kalbur, nga ku nuk duhet të shkelim. Të ishte aty, për të na folur mbi tmerret e totalitarizmit, por edhe si një tregues i një realiteti pesëdhjetë vjeçar i cili nuk mund të mohohet.

Dhe në fund të fundit, nëse do të më duhej të përzgjidhja, do të preferoja pa as më të voglin ngurim veprën e Odhise Paskalit, se sa humorin e hollë të një vajze të lyer me miell, që kacavirret fodulle mbi një pirg betoni.

Stalin's Monument (by Odhise Paskali, 1957). The Textile Combine "Stalin", Tirana, Albania. (Anonymous, photography, 1974)

Stalin statue, hidden in a factory. (Photo by Michel Setboun)

Enisa Cenaliaj "Mirësevini të dashur punëtorë" (2005, Burimi i fotos: T.I.C.A.)

Monumenti

2009-09-05T23:01:00.015+03:00

"A Monument to Creation" (photo by Toni Milaqi, 2009)

Nëse do të më jepej mundësia të ndërtoja një përmendore, monument, a lapidar të vetëm, atë do t'ia kushtoja nevojës sonë për të krijuar/aktit të krijimit. Atij proçesi identifikues, ëndërrimtar e utilitar, që i jep formë reale ideve dhe ndjenjave tona. Dhe nëse duke folur për të krijuarit, jemi të vetëdijshëm se cekim një aspekt tepër të gjerë të veprimtarisë sonë njerëzore, gjithsesi, qoftë edhe në formë tërësisht intuitive, kuptojmë se çdo shfaqje e këtij fenomeni është në vetvete simbioza e vazhdimësisë dhe e pavdekësisë, një formë barazie me Zotin.

Në qoftë se të krijuarit e një jete njerëzore (riciklimi i ciklit jetësor), do të konsiderohej si një komponent që na lidh me anën tonë kafshërore, me reflekse të kushtëzuara dhe të pakushtëzuara, me instikte të lashta, me nevoja gjenetike, trupore dhe ekzistenciale, ç'mund të thuhet për ato lloje të krijimtarisë sonë njerëzore që nuk kanë për bazë arsye biologjike, por intelektuale, meditative, emocionale e spirituale?

Një përmendore do të doja t'i ndërtoja nevojës tonë për të krijuar; që na bën të ecim përpara; që na cyt drejt së resë; që na bën të tejkalojmë kufijtë e njohjes dhe të dijes; që na bën më njerëzorë, por edhe më të perëndishëm njëkohësisht.

"A Monument to Creation" (photo by Toni Milaqi, 2009)

"A Monument to Creation" (photo by Toni Milaqi, 2009)

"A Monument to Creation" (photo by Toni Milaqi, 2009)

"A Monument to Creation" (photo by Toni Milaqi, 2009)

"A Monument to Creation" (photo by Toni Milaqi, 2009)

"A Monument to Creation" (photo by Toni Milaqi, 2009)

Big Dick

2009-08-18T10:49:00.006+03:00

Toni Milaqi "Big Dick" (sculpture, mixed technique: wood-cloth-threads, 12x6 cm, 1989)

Në momente të caktuara të jetës sime ndjej një tërheqje të veçantë drejt elementit tre dimensional, skulpturës. Puna e mësipërme ështe e para e këtij lloji dhe i përket vitit 1989.

Akropoli

2009-07-21T14:34:00.049+03:00

"The Parthenon, Acropolis" (photo by Declan McCullagh, 2006)

Një Fakt i Thjeshtë

Para disa ditësh pata fatin të rivizitoj Akropolin, dhe bashkë me të edhe muzeun e tij të ri. Ndjesia që riprovova edhe këtë herë ishte ajo e të qënurit një krijesë mjaft e vogël, përkundrejt një madhështie-bukurie kaq të madhe. Ndjesia e të qënurit mikroskopik, përballë atij qytetërimi kolos në sferën sociale/politike/kulturore/artistike/shkencore/njerëzore, të cilin sheh të marrë trajta gjigande përpara syve të tu.

"The New Acropolis Museum" (photo by Toni Milaqi, 2009)

Shfajësimi

Të flasësh për antikitetin grek, pamvarësisht predispozitave, nuk është një çështje e thjeshtë për t'u trajtuar në një blog, dhe së dyti nuk është edhe objekti i këtij postimi. Këtu dua të analizoj më tepër forcën e emocionit që shkakton tek unë një vepër e tillë madhështore dhe një monument kaq unik kulti/arkitekturor/artistik siç është Akropoli.

"The new Acropolis Museum" (photo by Toni Milaqi, 2009)

Historiku

* Kodra e Akropolit ka qënë e populluar qysh në mijëvjeçarin e tretë para erës sonë.

* Nga shekulli i 6 para erës së re filluan të ndërtohen monumentet e para të kultit, të cilat shkatërrohen nga lufta me persët.

* 465 para erës së re- Me Perikliun (menjëherë pas humbjes së luftës greko-perse) fillon ndërtimi i mureve rrethues dhe i objekteve të reja të kultit (Parthenonit) nën drejtimin e Fidhias dhe të arkitektëve Kalikratis, Mnisiklis...

* Në shekullin e pestë të erës së re (periudha bizantine), Parthenoni u kthye në kishë ortodokse;
* Në shekullin e trembëdhjetë, (nën pushtimin frank) në kishën katolike: "Santa Maria de Atene";
* Dhe me pushtimin turk (shekulli i pesëmbëdhjetë), në xhami.

* 1802- Dipllomati anglez Thomas Bruce, 7th Earl of Elgin shkuli mizërisht prej godinës së Parthenonit relieve të zooforos, skulptura, por dhe një kariatidha (kolonë me trajta femërore). Objektet e vjedhura, të cilat u blenë për një shumë skandaloze të ardhurash prej pushtuesve të atëhershëm turq, sot janë pjesë e muzeut kombëtar anglez në Londër.

" View of the Archaic Gallery" (photo by Nikos Daniilidis, Acropolis Museum, 2009)

Perënditë Mëkatare

Nëse ka një art i cili vuri në epiqendër të kërkimeve të tij njeriun, që u dha qiejve dhe perëndive atribute/trajta/karakteristika tokësore, që zbuloi madhështinë e universit njerëzor, dhe që materializoi me kaq vërtetësi nocionet e së bukurës, ky art padyshim që është ai antik grek.

Vetë të studiuarit e perëndive të tyre na zbulon atë se sa të përparuara, demokratike dhe thellësisht humaniste ishin principet udhëheqëse të shoqërive greke të asaj kohe. E them këtë dhe ndër mend më vjen fakti se në Egjiptin e lashtë faraonët shiheshin si shembëlltyra të perëndive në tokë. Po kështu kristianizmi, budizmi, sektet e ndryshme myslimane dhe induiste i shihnin perënditë e tyre si krijesa qiellore, jashtëtokësore, të kristalta, të pagabueshme, të kulluara, ideale, tërësisht të dallueshme nga turmat, zotëruesa të së vërtetës së madhe.

Ndryshe nga të tëra këto, perënditë greke ishin qënësi komplekse, që përpos karakteristikave të tyre qiellore, gëzonin edhe cilësi të tjera, thellësisht njerëzore, si të qënurit ziliqarë, inatçorë, mëkatarë, egoistë, të pangopur e lakmitarë. Ishin të prekshëm, tokësorë, po kaq të thyeshëm dhe të brishtë, po kaq vitalë dhe të vegjël sa edhe krijesat që i pollën e u dhanë jetë, grekët antikë.

Kjo ndodhte pikërisht për faktin se grekët e asaj kohe i perceptonin perënditë si zgjatime qiellore të vetvetes. U dhanë formë njerëzore qiejve, në kundërshti me dogmat e ndryshme fetare ndër kohëra dhe popuj të tjerë, të cilët u vishnin udhëheqesve të tyre tokësore karakteristika iperbolikisht hyjnizuese, duke i bërë ata tërësisht të huaj, të largët, të pakuptueshëm dhe të pakapshëm.

Në ilustrim të argumentit të mësipërm, mjafton të kujtosh mëkatet e Kronit, e Zeusit, e Irës, e Posedonit, e Afërditës, për të kuptuar mentalitetin e ndryshëm të atyre njerëzve dhe të atyre shoqërive, që kishin nevojë të besonin në dicka të prekshme tokësore, dhe jo në një realitet steril kozmik e aspak njerëzor.

"Head of Alexander the Great" -Portrait of great beauty, possibly an original by the sculptor Leochares or by Lysippos, 336 BC- (photo by Nikos Daniilidis, 2009)

Arti

Në këtë kontekst artistët dhe arti antik grek, qysh nga fazat e hershme e deri në të vonat, vendosën nën fokusin e tyre studiues njeriun. Hodhën vështrimin thellë brenda gjithësisë njerëzore, duke u përleshur me demonët destruktivë që marrin jetë tek ne, por njëkohësisht duke nxjerrë në pah hiret dhe virtytet më të pastra që na shoqërojnë ëndrrat.

Ishte një art thellësisht human dhe antropocentrik, i cili zbuloi se parajsa dhe ferri gjenden këtu në tokë, se e mira dhe e keqja janë brenda nesh, se bukuria mund të bëhet pjesë e jetës sonë vetëm në momentin kur çdo shqisë e jona ka nevojë, punon për ta evidentuar, por edhe identifikohet me të. Arti antik grek, por edhe filozofia apo kozmotheoria greke ishte në vetvete një himn mbi jetën, mbi vlerat, mbi bukurinë, por edhe një analizë mbi fatalitetin tonë njerëzor i cili na shoqëron kudo e në çdo hap.

"View of the Parthenon Gallery" (photo by Nikos Daniilidis, Acropolis Museum, 2009)

Brenda Meje

Ndërsa shihja statujat e virgjëreshave të Parthenonit, tek shëtisja pavionin e artit arkaik, kisha mbetur ashtu i ekzaltuar prej buzëqeshjes së tyre mistike dhe vështrimit aq zhbirues, të cilin nuk je në gjendje të ndash me saktësi nëse ka kahje për nga ty si spektator apo brenda vetvetes. Në ato çaste ndjeja se rroja një realitet paralel, që është aty dhe rrezaton madhështi ngadhnjimtare për afër 2500 vjet, dhe një ndjenjë rrotullohej si e marrë në kokën time, se isha vërtet fatlum që arrita të prek nga afër këto objekte artistike në të cilat gjenialiteti krijues kryqëzohet kaq thjeshtësisht me analizat më të thella mbi jetën dhe vdekjen, mbi të vlertën dhe të rëndomtën, mbi të bukurën dhe të shëmtuarën, mbi të drejtën dhe padrejtësinë, mbi humanizmin dhe barbarinë, mbi tolerancën dhe totalitaren, mbi dritën dhe errësirën...

"The Peplos Kore" (photo by Nikos Daniilidis, ca. 530 BC, Acropolis Museum, 2009)

Ktheni skulpturat e vjedhura në Athinë!

Duke menduar të gjitha këto, sytë më ranë tek kopjet e relieveve origjinale të shkulura në mënyrën më barbare -tipike koloniale- nga Lordi Elgin, prej trupit të Parthenonit më 1802. Ashtu si çdo gjë e vjedhur, nderi dhe e drejta e do që edhe ato t'u kthehen zotërve të tyre të vërtetë, tokës dhe popullit që i krijoi. Mermerët e Akropolit nuk mund të kuptohen larg dheut ku u krijuan, larg dritës ku u ndriçuan, dhe ajrit që u përqarkej për mijëra vjet me radhë. Larg kolonave, skulpturave, qeramikës dhe pjesëve të tjera përbërëse të këtij monumenti unikal arti e kulture. Për sa kohë ato relieve do të jenë pjesë e British Museum asnjëherë nuk do të jemi në gjendje të përftojmë në mënyrë komplekse vlerën e vërtetë të kësaj mrekullie të botës antike, të simbolit më emblematik të Demokracisë- të Akropolit athinjot. Kthimi i tyre në Athinë është alternativa jonë e vetme.

The New Acropolis Museum (Athens, Greece) designed by Bernard Tschumi. (photo by Christian Richters)

Jean Clair -Mbi Tregun e Artit

2009-07-07T19:47:00.018+03:00

Pavioni Shqiptar në Bienalen e Venecias 2005- Sislej Xhafa, Komisioner Andi Tepelena (Burimi i fotos: www.artnet.com)

* Vizitova kohët e fundit Bienalen e Venecias. Çdo dy vjet bëhet më e përbindshme. Nuk ka asgjë për të parë, është e padurueshme dhe idiote...

* Muzetë e artit janë një zbulim i shekullit të 19-të. Ishin një mjet arsimimi, por edhe argëtimi. Kur sot shohim nëntë milionë vizitorë në Luvër (Louvre) -më vjen keq që e pohoj- por roli i arsimimit ka humbur.
E vetmja gjë që ekziston tanimë është menaxhmenti kulturor. Shihni p.sh. si qeveria franceze nuk nguroi të japë vepra të muzeut tonë më të famshëm në Abu Dhabi, a thua se Luvri është firmë komerciale, Bvlgari apo Prada. Të njëjtën ndjesi provova kur pashë që Citroen-i pagëzoi një model të tij me emrin Picasso. Veprat nuk janë mallra, por krijime njerëzore me vlerë historike.

* Tregu i sotëm i artit mbështetet në fitimprurjen e llojit më të paskrupullt. Në kohën tonë një vepër arti duhet të sjellë brenda gjashtë muajve 25% - 40% më tepër të ardhura nga vlera me të cilën u ble. Sistemi bankar që u shpërbë pak kohë më parë, udhëhiqej po kështu nga të njëjtat parime funksionale. Kjo gjë duhet të na bëjë të kuptojmë diçka. Koleksionistët nuk përzgjedhin në bazë të shijes apo njohjes së tyre, por me logjikën e një investimi afatgjatë. Imagjinoni pra çfarë lloj arti prodhohet në kohë të tilla.

* Koha jonë, për të cilën ju fola më sipër, ka nxjerrë artistë të mëdhenj, por shpesh nuk ekziston mekanizmi i cili do t'i evidentojë, kështu siç funksionojnë gjërat. Më vjen ndër mend për shembull Lucian Freud . Ekspozova punët e tij në muzeun Pompidou në fillim të viteve 80-të. Ekspozita u varros nga shtypi francez atëherë, por ja tani ku erdhi ora e shpagimit. Atëherë çmimet e tij ishin të ulta dhe sot të paafrueshme.

* Skena e sotme e artit, pra, gjendet ndërmjet dy forcave të kundërta. Nga njëra anë koncepti merkantilist i tregut të artit që rrëzoi edhe sistemin bankar, nga ana tjetër një rreth i ngushtë, një elitë me të vërtetë njerëzish të kultivuar, të cilët kanë dije dhe sy për të kuptuar artin, dhe për të dalluar krijuesit e mëdhenj që rrezikojnë të humbasin vorbullën bashkohore.

* Nëse dua të mendoj nuk do të shkoj në një ekspozitë me punë të artit konceptual, por do të lexoj Heidegger, apo ndonjë filozof tjetër. Nëse dua të mbushem me gëzim, do të qëndroj para veprave të Lucian Freud. Porta e emocionit gjendet tek piktura, të cilën e kam përkrahur, por edhe tek filozofia.

Jean Clair
(Akademik -Anëtar i ri i Akademisë Franceze qysh prej vitit 2008, kritik arti, kurator i mjaft aktiviteteve të rëndësishme, shkrimtar, ish drejtor i muzeut Picasso në Paris, kurator i Bienales së Venecias 1995)

p.s. - Pjesët e mësipërme u shkëputën nga intervista e Jean Clair e datës 5.7.2009 në gazetën greke Kathimerini, me titull "Απειλητική η επιστροφή των Μαρμάρων ".

Mbi Shkopin Baritor

2009-07-06T22:10:00.030+03:00

Edison Gjergo "Metalurgu" (oil on canvas, 1971, National Gallery of Arts, Albania)

Një surprizë e kohëve të fundit ishte zbulimi i veprës së periudhës së realizmit socialist shqiptar: "Metalurgu" nga Edison Gjergo, e cila mendoj se ka tepër interes për studim dhe analizë.

Egyptian Art: "The God Osiris, from the Tomb of Nefertari" (al fresco, 1991 - 1786 BC)

Në radhe të parë dua të theksoj se arti i Edisonit ndonëse për nga tematika lëvron të njëjtat subjekte me ato që kërkonte dogma e soc-realizmit shqiptar, në mjaft aspekte të tij (konceptive, filozofike, stilistike, teknike, kompozicionale, koloristike, etj...) autonomizohet nga kjo rrymë, duke krijuar referenca/relacione komunikuese me disa nga lëvizjet më përfaqësuese vizuale të shekullit të njëzetë në pikturë, por dhe të historisë së artit në tërësi.

Egyptian Art: "The God Khepri, from the Tomb of Nefertari" (1991 - 1786 BC)

Tek "Metalurgu" simbolika është e thjeshtë: evokimi i punëtorit, kulti i tij; duke qënë se kombinati metalurgjik "Çeliku i Partise" në Elbasan ishte një nga veprat më të rëndësishme industriale, e interesave dhe prioriteteve jetike për sistemin komunist shqiptar, përbënte domosdoshmëri trajtimi i tij dhe i simbolikës që ai përcillte, edhe në fushën e arteve figurative. Duke folur për figurën e "Metalurgut", në mënyrë të drejtpërdrejtë propagandizohej për arritjet e sistemit komunist, për vitalitetin e Njeriut të Ri, për vetmohimin, sakrificat që priteshin prej tij dhe papërkulshmërinë ndaj vështirësive (shih: bllokadën imperialisto-revizioniste). Një nga slloganet më të lakuara nga diktatura e kuqe në Shqipëri ishte edhe "Uniteti i çeliktë Parti-Popull". Kush më mirë se nocioni/imazhi i metalurgut, i atij që zaptonte dhe i jepte formë çelikut, do të mund të ilustronte këtë argument?

Greek Art: Anonymous "Relief of Pensive Athena" (parian marble, 460 BC, Acropolis Museum)

Kjo temë nuk ishte dicka e re në artet figurative shqiptare. Eshtë një nga subjektet më klishe dhe më të trajtuara prej artistëve të kohës. Në pikturë disponojmë ndër të tjera veprën me të njëjtin titull nga Ramadan Karanxha, kurse në skulpturë më përfaqësues është monumenti i "Metalurgut" nga Kristaq Rama. Në të gjitha veprat e këtij tipi, metalurgu trajtohet duke mbajtur në dorë veglën (shufrën e hekurt) me të cilën përzien metalet në furrë. Dashje pa dashje kjo vegël e paraqitur në art, aludon drejtpërdrejt me nocionin e skeptrit, simbolit të pushtetit që haset kaq shpesh përgjate historisë së arteve.

Pallas Giustiniani "The Athena Giustiniani"- a Roman copy of a Greek Statue of Pallas Athena with her serpent, Erichthonius (marble, Vatican)

Qysh në kohët e hershme skeptri -që rrjedh nga fjala greke skiptro (σκήπτρο)- është një nga simbolet më të qarta të pushtetit. Rrënjët e këtij simboli vijnë që prej lashtësisë së hershme, dhe jo rastësisht edhe në Egjipt, edhe në Greqinë antike, edhe në Romë, edhe në perandorinë bizantine, ky nocion lidhet me traditat baritore. Në të gjitha këto fe perënditë shihen si barinjtë që komandojnë/udhëheqin turmën e dhenve, por edhe qentë. Skeptri që shoqëron çdo shfaqje të tyre publike, rrjedhimisht vjen si pasardhës legjitim i shkopit të çobanit (organ i pushtetit në mbarëvajtjen e rregullit, por edhe shprehje e dhunës, forcës dhe brutalitetit pushtetar).

Saint Peter (encaustic, 93 x 53 cm, early 7th century AD , Sinai)

Në mjaft raste limitet ndërmjet shkopit të çobanit dhe skeptrit janë kaq të shkrira mes tyre dhe kaq të sfumuara, sa është tërësisht e vështirë të mund t'i dallosh nga njëri-tjetri. Kështu p.sh. na duken po aq autoritarë edhe skeptri mistik i perëndisë egjiptiane Osiris, edhe skeptri vezullues i Zeusit, edhe shkopi baritor i Jezu Krishtit.

Anonymous "The Archangel Michael" (icon on wood, 14 AD)

Duke iu kthyer veprës së Edisonit ajo që ka një interes të veçantë është këndvështrimi/perceptimi tejet personal, që e bën artin e tij unik dhe të papërsëritshëm. Tek "Metalurgu" i Ramadan Karanxhës, heroi kryesor që mban shufrën e hekurit në dorë, është pjesë e një të tëre, ku në sfond dallojmë furrnaltën si pikën më të ndriçuar të veprës, po ashtu dallojmë dy metalurgë të tjerë tek përleshen me "llaven" e kuqe. Pra vëmë re tre punëtorë-metalurgë përgjatë proçesit të punës.

Domenikos Theotokopoulos (El Greco) "St. Joseph and the Christ Child" (oil on canvas, 109 x 56 cm, 1597-99, Toledo)

Tek vepra e Gjergos nuk ka asgjë të tillë. Piktura e tij nuk tregon motive nga puna, as furrën e shkrirjes së metaleve, as Njeriu i Ri i Partisë nuk duket kurkund, as krenaria për racën apo për kombin, as lumturia socialiste, as besnikëria politike nuk bëhet e qartë. Edisoni fokuson njeriun/individin, e vë atë në mikroskopin artistik. Metalurgu i tij nuk ka pompozitetin dhe shtirjen e heroit të Karanxhës, as devotshmërinë politike dhe shabllonizmin stilistik që hasim tek Kristaq Rama.

Domenikos Theotokopoulos (El Greco) "Disrobing of Christ (Espolio)" (oil on canvas, 285 x 173 cm, 1597-99, Toledo)

Vështrimi është i thellë, i ngrohtë, i shqetësuar. Ke ndjesinë se figura e tij njerëzore, humbet gravitetin, bëhet më e ajërt. Shufra e hekurt ulëret përmes një bluje tronditëse, që s'të kujton asgjë me rrënjë tokësore, duke u bërë e lehtë si pupël. Vegla e rëndomtë shndërrohet në një skeptër magjik, dhe njeriu në zot. E kuqja e plotë e cohës së veshjes se di pse më kujton sa herë që e shoh të kuqen e Krishtit të El Greco-s tek "Disrobing of Christ (Espolio)".

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 133.7 cm x 103.8 cm, 1658)

Vezullimet abstrakte të sfondit, tonacionet e ftohta jeshile/ blu që i lënë vendin butësisht toneve të ngrohta, si edhe kafshimet/lëpirjet e trupit prej dritës, të qartësojnë mendimin se pikërisht në atë moment po bëhesh dëshmitar i një të vërtete të madhe; pikërisht atëherë ndoshta për herë të parë (dhe të vetme) në periudhën e regjimit nacional-komunist, njeriu shqiptar është krejt i lakuriqtë, pa mburojat propagandistike/dogmatike dhe tërësisht i zhveshur prej kanoneve ideologjike.

Jean-Auguste-Dominique Ingres "Napoleon on his Imperial Throne"(oil on canvas, 259 x 162 cm, 1806)

Kemi përpara një "perëndi" të lodhur, të shfronësuar, të kredhur në mendime, që më tepër i përafron autoportretit me skeptër (të vitit 1658) të Rembrandt-it, se sa me Napoleon-in e Ingres. Heroi i Gjergos ka njohje të limiteve të tija njerëzore, mbart me vete fatalitetin e ekzistencës, dhe jo mendjemadhësinë e atyre që sytë ua err pushteti. "Perëndia" e tij është tokësore, e prekshme, e plagosur, por jo e vrarë. "Metalurgu" i E. Gjergos është një analizë në thellësi të piramidës së vlerave të sistemit politik dhe të shoqërisë njerëzore në të cilën rrojti. Eshtë aktinografia më e vlertë e shkallës së shenjtërisë së atij sistemi politik.

Kristaq Rama "Metalurgu" (bronze)

Lloqe Kavaje

2009-06-29T19:06:00.027+03:00

Guri Madhi "Moscow conference 1960" (265x210 cm, oil on canvas, 1974)

Kohët e fundit më tërhoqi vëmendjen emisioni "Zonë e ndaluar" i gazetarit Andi Bushati (1.6.2009) në TV Klan, në të cilin u shfaq dokumentari "Imazhet e Pambledhura të Moskës", dhe ku i ftuar ishte arkitekti & piktori Maks Velo. E veçanta e këtij emisioni ishte se u përpoq të hedhë dritë mbi historinë e një prej pikturave më emblematike të soc-realizmit shqiptar: "Mbledhja e 81 Partive në Moskë, 1960" (Guri Madhi), duke na bërë dëshmitarë të asaj se si funksiononte kjo doktrinë ideologjike përmes gjuhës së saj vizuale në ambientin shqiptar.

Historia

* Vepra "Mbledhja e 81 Partive në Moskë, 1960" ishte një porosi e Komitetit Qëndror të Partisë në shtatorin e vitit 1973, me rastin e tridhjetë vjetorit të çlirimit të Shqipërisë dhe njëkohësisht të përurimit të godinës së re të Galerisë Kombëtare të Arteve, në ambientet ku ndodhet aktualisht.

* Vinte menjëherë mbas Pleniumit të katërt, i cili goditi rëndë çdo tendencë/prirje/ndikim "modernist/borgjezo-revizionist" në kulturë dhe arte.

* Porosia e kësaj pikture ishte në vazhdën e një fushate të ndërmarë nga organet e Partisë për trajtimin/pasqyrimin e "temave të mëdha" përmes artit, ose e thënë ndryshe si shprehja më elokuente e rolit/funksionit propagandistik që duhet të luanin artet dhe artistët sipas mendësive të klasës në pushtet.

* Figura e Enver Hoxhës mund të trajtohej në pikturë vetëm nga një numër tepër i vogël piktorësh, të cilët në të shkuarën kishin dhënë prova "devotshmërie politike" dhe "aftësish artistike" (shih: skrupulozitet akademik ndaj dogmës së soc-realizmit). Ndonëse në mjaft vepra të Guri Madhit vëmë re një formë më të çliruar materializimi teknik, përmes një penelate të gjerë dhe ekspresive, mund të thuhet se si artist i përmbushte në mënyrë rigoroze kriteret e mësipërme.

* Vepra e përfunduar prej G. Madhit u paraqit në ekspozitën e nëntorit 1974. Komisioni mbikqyrës i kësaj ekspozite i përbërë prej anëtarësh të Komitetit Qëndror dhe "artistësh" e cilësoi si të pambaruar, me probleme të theksuara kryesisht në modulimin e figurës së E. Hoxhës, e cila ishte trajtuar përmes perceptimit disi ekspresiv/jo fotografik të Madhit.

* I sugjerohet artistit ta rishikoj/ripikturoj veprën, gjë që nuk u pranua prej tij. Vendoset që figura e Enver Hoxhës të ripunohet prej piktorit Zef Shoshi, i cili konsiderohej si një nga përfaqësuesit më të rëndësishëm të soc-realizmit shqiptar, dhe nga të paktët artistë që mund të trajtonin figurën e udhëheqësit. Portreti i këtij të fundit disi fotografik/natyralist -që ne shohim sot- është produkt i retushimit të Zef Shoshit, duke dalluar qartë nga teknika e G. Madhit, dhe trajtimet e personazheve të tjerë të veprës.

Guri Madhi "Moscow conference 1960" -after repainted (265x210 cm, oil on canvas, 1978)

* 1978- Prishja me Kinën. I kërkohet G. Madhit të zhduket nga tablloja delegacioni kinez. Ndërhyrja kryhet. Figurat e kinezëve mbulohen me bojë.

*1981- Mehmet Shehu vret veten. Në pikturën në fjalë ai ndodhet përbri figurës së E. Hoxhës. Kërkohet sërisht prej autorit të ndërhyjë në vepër për të asgjesuar prej saj figurën e armikut M. Shehu. Guri Madhi shprehet se një veprim i tillë do të shkatërronte anën e saj kompozicionale, dhe se piktura s'do te vlente më. Që nga ajo kohë vepra u hoq nga qarkullimi, për t'u futur në fondin e zi të G.K.A.-së.

Piktura

"Mbledhja e 81 Partive" nuk solli asnjë surprizë në artin shqiptar. Bëhet fjalë për një vepër demagogjike (e cila himnizon stereotipin e "vitalitetit shqiptar", përkundrejt karikaturizimit të të "huajve barbarë"), pompoze në shprehje, tepër e kursyer në ngjyrë (në kundërshti me mjaft vepra të tjera të autorit), me një monotoni vrasëse në modulimin e personazheve.

Konteksti

Në fakt që të kuptojmë më mirë kushtet historike në të cilat u krijua piktura, duhet nënvizuar edhe koha e krijimit të saj. Nënkuptoj faktin se kjo vepër erdhi menjëherë pas Pleniumit të katërt, në vitin 1974, kohë në të cilën iu dha një goditje mjaft e rëndë prirjeve moderniste kryesisht në arte. Të shumta ishin gjygjet parodi, burgimet, internimet, pushkatimet, dënimet, arbitrariteti cinik i nomeklaturës komuniste ndaj intelektualëve dhe artistëve të kohës.

Në këtë aspekt nuk mund të pretendohet për cilësi dhe vlera të mirëfillta prej artit zyrtar të asaj kohe.

Bijtë e mosdijes

E solla këtu këtë histori për të bërë më të dukshme rolin unikal që mund të luajnë artet, apo veprat e artit në leximin e së shkuarës, në deshifrimin e saj. Akoma edhe në rastin e pikturave në fjalë, që nuk shquhen për pasuritë apo risitë e tyre artistike, mund të marrim një informacion bindës të mënyrës se si sendërtohej dhe se ç'rol luante arti në Shqipërinë komuniste. Duke folur mbi këtë subjek Maks Velo thotë: "Këtu kemi të materializuar, të fokusuar, të koncetruar tërë çmendurinë shqiptare." .

Rrugëtimi në jetë i kësaj pikture të G. Madhit është shprehja më e qartë mbi mënyrën se si perceptohej e shtjellohej në Shqipërinë totalitare historia (si shkencë), dhe evenimentet e ndryshme historike në veçanti. Eshtë treguesi më perfekt i retushimeve/fallcifikimeve të pafundme historike me të cilat u brumosën breza e breza të tëra të rinj shqiptarë. Një shembull ideal jo i çmendurisë shqiptare siç thotë M. Velo, por i obskurantizmit kriminal që mbolli dhe mbarështoi ai sistem aq i egër diktatorial në shoqërinë shqiptare për pesëdhjetë vjetë me radhë.

Forma e përqasjes/interpretimit historik (në varësi të kohës) të versionit zyrtar shqiptar mbi mbledhjen e Moskës, na bën të kuptojmë qartë vlerën dhe seriozitetin e konkluzioneve shkencore në trajtimin e etapave të ndryshme historike, duke u nisur nga Pellazgët, Ilirët, Bizanti, Lufta e dytë Botërore, apo konkludimet mbi Epirin, artin kristian/bizantin dhe pasbizantin në trojet e Shqipërisë së sotme, për të cilat kaq herë është folur edhe në këtë blog.

Duke ditur historinë e pikturës "Mbledhja e 81 Partive në Moskë, 1960" të Guri Madhit, jemi në gjendje të kuptojmë rolin prioritar dhe funksionin utilitar të artit të realizmit socialist në mbarëvajtjen e ekuilibreve sociale brenda burgut të pamëshirshëm nacional/komunist shqiptar.

Zef Shoshi "Moscow conference 1960" (oil on canvas, 1980)

p.s. Dua të shtoj se të njëjtën temë e trajtoi më vonë edhe Zef Shoshi, në një aludim tepër formalist/të vakët artistik, më të sigurtë politikisht, duke fshirë nga skena historike prezencën kineze, dhe duke lartësuar edhe më kompozicionalisht figurën pompoze të E. Hoxhës.

CheapArt -Thessaloniki 2009 (ekspozita)

2009-06-23T15:18:00.022+03:00

"CheapArt -Thessaloniki", Kodra former Army Camp, Thessaloniki, Greece (photography by Toni Milaqi, Jun 2009)

Ekspozita "CheapArt -Thessaloniki" e cila u inagurua dje është një aktivitet mjaft i pasur ndërkombëtar, ku bie në sy pjesëmarrja e 140 artistëve të përzgjedhur, ndërmjet tyre 34 të ftuar nga Italia. Evenimenti në fjalë përkon kronologjikisht me Bienalen e Selanikut, dhe së bashku me të janë ndër aktivitetet më interesante vizuale të këtij viti në kryeqytetin maqedon.

"CheapArt -Thessaloniki", Kodra former Army Camp, Thessaloniki, Greece (photography by Toni Milaqi, Jun 2009)

Ajo që është me të vërtetë tërheqëse në këtë ekspozitë, është territori dhe ambientet ku zhvillohet. Bëhet fjalë për një ish kamp ushtarak (Kodra), i cili vitet e fundit është kthyer në një celulë mjaft bujare arti, kultivuese dhe frymëzuese e mjaft aktiviteteve artistike. Përmes simbolikës tepër të mprehtë, vendi ku deri dje ishte sinonimi i dhunës, brutalitetit dhe prepotencës ushtarake, sot bëhet mbartës i bashkekzistencës, i paqes, harmonisë ndërnjerëzore.
E ardhmja nuk ka nevojë për armë dhe instikte primitive/të kushtëzuara militare; ajo ka nevojë për kulturë dhe dije, për mirëkuptim dhe tolerancë, për sa më shumë qytetari, vëllazëri dhe dashuri. Në këtë aspekt kjo ekspozitë tregon kordinatat gjeografike të rrugës drejt së ardhmes...

"CheapArt -Thessaloniki", Kodra former Army Camp, Thessaloniki, Greece (photography by Toni Milaqi, Jun 2009)

"CheapArt -Thessaloniki", Kodra former Army Camp, Thessaloniki, Greece (Jun 2009)

Mbi Vlerat

2009-06-18T19:40:00.036+03:00

Edison Gjergo's Art at National Gallery of Arts, Albania (photography by Gëzim Panariti, 2009)

Ishte kënaqësi sot e-mail-i që mora prej mikut tim Gëzim Panariti (menaxher arti dhe kordinator i mjaft aktiviteteve në GKA). Duke shkelur disi (me dashje) privatësinë, desha ta publikoj atë, i shtyrë nga nevoja që kemi për të dëgjuar zëra dhe mendime të tilla. Më shkruan Gëzimi:

Toni përshëndetje dhe shpresoj të jesh mirë.

Po të shkruaj pasi një ditë po mendoja për Edison Gjergon, dhe ndërkohë pashë edhe shkrimet e tua në internet për të. Më erdhi shumë mirë që nuk jam vetëm unë që mendoj se është një artist i madh.

Para shumë vitesh kam nxjerrë në linjë "Metalurgun" dhe më vinte mirë kur vizitorëve i bënte përshtypje të thellë, kjo statujë e lirisë shqiptare. Po të dërgoj fotot e punëve të ekspozuara në GKA dhe ndoshta i bashkojmë forcat një ditë për të ekspozuar dhe folur më shumë për veprën e tij. Galeria e Beratit është e gatshme ti vërë emrin Edison Gjergo Galerisë së Arteve (për momentin Edward Lear...). Duke të uruar çdo të mirë!

Gëzim Panariti

Edison Gjergo "The Young Girl" (1972, National Gallery of Arts, Albania)

Mendimet e mia për artin e Gjergos i kam shprehur mjaft herë edhe në këtë blog. Ajo që më befason është çdo gjurmë e re, e panjohur për mua që has kohë pas kohësh prej gjithësisë së tij artistike. Me portretin e mësipërm të vajzës së re me shami në kokë (ndoshta veshje popullore - por kjo e fundit pak rëndësi ka), isha njohur qysh kur fotoja ekspozohej në faqen elektronike të Galerisë Kombëtare, e cila tanimë nuk funksionon. Një portret-bocet, i shpejtë, i shkathët, i cili sendërtohet prej një vizatimi tepër virtuoz, dhe freskisë së teknikës pikturale. Bien në sy thjeshtësia në modulimin e vëllimeve, sipërfaqet e sheshta, dhe forca e ngjyrës. Ka raste që më kujton disi personazhet e Modilianit.

Duke parë fotografitë e bashkangjitura me e-mail-in, ajo që më ngacmoi është piktura "Metalurgu". Është e pamundur të japësh vlerësim për një vepër arti përmes internetit, dhe aq më tepër kur fotografia nuk merr përsipër të sjellë tek shikuesi të fshehtat e veprës origjinale. Në këtë rast ajo që provokoi fotografia e Gëzimit tek unë, ishte një lloj cytjeje dhe padurimi të brendshëm për të parë, studiuar dhe shijuar këtë vepër nga afër në një të ardhme sa më te shpejtë.

Sa për Edisonin, nuk ka ai nevojë për ne, s'është më këtu. Nuk mund ta burgosim më, as ta internojmë, as të shkërmoqim më personalitetit e tij njerëzor, as ta përbuzim dhe ta injorojmë më nuk mundemi; ai shtegëtoi rrugicave qiellore. Jemi ne, ata për të cilët përbën boshllëk i pafalshëm, mosevidendimi i artit të tij. Shoqëria jonë do të ishte shumë më e varfër pa mundur dot të deshifrojë artistë, mendimtarë, intelektualë dhe njerëz si Edison Gjergo. Duke vendosur veprën e Edisonit në ballin e vlerave të artit shqiptar, nuk qetojmë shpirtin e tij (që ne vetë e vramë), qetojmë shpirtrat tanë. Duke zbuluar dhe njohur madhështinë e tij krijuese, si edhe universin e tij artistik, nuk pasurojmë atë, pasurojmë veten tonë...

Edison Gjergo's Art at National Gallery of Arts, Albania (photography by Gëzim Panariti, 2009)

Dhe diçka e fundit, që më erdhi ndër mend tek lexoja rreshtat e e-mail-it; arti vërtet bëhet nga njerëz si Edisoni, nga qënie fluturake, ëndërrimtare, vetëshkatërruese, nga krijesa që posedojnë dhunti dhe aftësi te adhurueshme, por arti nuk mund të rrojë pa përkujdesjen, mënçurinë dhe dashurinë e njerëzve si Gëzimi.

Arti vërtet lind si rezultat i nevojës për shprehje të artistit përmes proçesit të krijimit, por rron në kohë si rezultat i nevojës së shoqërisë/komuniteteve për njohje, dije, komunikim, si shprehje e kërkimeve filozofike/spirituale/estetike, si edhe në sajë të dashurisë dhe përkushtimit njerëzor.

Veprat e artit kanë nevojë për dashuri. Nëse fillojmë të mendojmë në këtë mënyrë, do të bëhemi shumë herë më të ditur, më të fuqishëm, e më të mençur nga ç'jemi; vetëm kështu do të bëjmë hapa përpara si individë dhe si bashkësi njerëzore...

Dashuria- thuhet se një ditë do të shpëtojë botën...

CheapArt -Thessaloniki 09

2009-06-17T19:14:00.015+03:00

Ftesë

Kam kënaqësinë -për të gjithë ata që kanë mundësinë, dëshirën dhe predispozitën- t'ju ftoj në ekspozitën kolektive/ndërkombëtare "CheapArt -Thessaloniki 09", në të cilën jam pjesëmarrës. Ekspozita organizohet nga galeria CheapArt, me përkrahjen e Prefekturës së Selanikut, Bashkisë së Kalamaria-së, Ambasadës Italiane në Athinë, dhe Alitalia-s. Evenimenti artistik do të zhvillohet nga data 22 qershor -10 korrik 2009, me pjesëmarrjen e 140 artistëve grekë dhe të huaj, në ish kampin ushtarak Kodra. Inagurimi 22 qershor 2009, ora 21.00 .

Toni Milaqi

Mbi Pavdekësinë

2009-06-15T15:19:00.024+03:00

Toni Milaqi "The Aging Process -I-" (photography, 2009)

Nëse do të konsideronim mplakjen fizike, por edhe shpirtërore, si lajmëtarët e parë të vdekjes, dhe këtë të fundit si armikun kryesor të çdo gjëje të gjallë, a mundet vallë të bënim kompromis me to?

Kush është ajo veprimtari njerëzore që mund të garantojë jetëgjatësinë e ekzistencës - fizike e shpirtërore- dhe njëkohësisht të vonojë sa më shumë proçesin e vdekjes?

Toni Milaqi "The Aging Process -II-" (photography, 2009)

Nëse me të sjellurit në jetë të fëmijëve (trashëgimtarëve), do të mund të thoshim se bëmë detyrën tonë në raport me vazhdimësinë e species njerëzore, ç'mund të thuhet për jetëgjatësinë e universit tonë të brendshëm (meditativ dhe emocional)? Apo mos vallë ai zhduket me largimin fizik të njeriut nga jeta?

Mendoj se jo. Të gjithë veprimtaritë intelektuale të njeriut, si edhe çdo përçapje e re që i kundërvihet errësirës rrethuese, padyshim që largojnë vdekjen, dhe sigurojnë më së miri vazhdimësinë e ekzistencës.

Toni Milaqi "The Aging Process -III-" (photography, 2009)

Por duke folur për njeriun dhe pavdekësinë, kush më mirë se arti dhe artisti do të mund të ilustronin këtë argument? Kush mund të thotë se shpirtrat e Omerit, e Shekspirit, e Velaskesit, e Betovenit, e Delakruasë, e Klesë, e Pollok, etj, nuk gjenden në çdo qelizë, në çdo emocion apo mendim që ngjizet dhe që buron prej veprave të tyre?
Kush mund të thotë se Leonardo nuk ngjallet nga çdo buzëqeshje e Mona Lizës? Kush mund të pohojë se Vivaldi nuk merr frymë pas çdo tingulli dhe note muzikore, sa herë kemi fatin të dëgjojmë diku veprat e tij? Kush mund të thotë se pas çdo nazi erotik të personazheve në pikturat e Karavaxhios, nuk gëlon sensualiteti përvëlues i vetë krijuesit të tyre? Kush mund të thotë se Gogeni nuk na shkel syrin, sa herë hasim siluetat grishëse të mulateve të tij?

Qorrsokaku

2009-06-11T18:50:00.046+03:00

Ancient Greek Art "Vaze with Erotic Scenes" (Rim of an Attic red-figure kylix, c. 510 BC, Louvre Museum)

Përse sot artet nuk kanë lulëzimin që kishin -bie fjala- një shekull më parë?! Kur them artet e kam fjalën kryesisht për pikturën, skulpturën, letërsinë, muzikën, teatrin…

Ekzistojnë shumë faktorë në përgjigjen e kësaj pyetje. Një syresh -nga më thelbesorët- është raporti që kanë sot njerëzit me artin. Ka të bëjë me kushtet dhe mënyrën e të jetuarit, me nevojat njerëzore.

Në të shkuarën arti ishte përveçse bagazh dijeje, kulture dhe njohjeje e botës, edhe një mënyrë argëtimi, jo shumë e kushtueshme. Në operat e Verdit mund të ndeshje edhe njerëz të varfër (sigurisht ne vendet e rezervuara për ta). Një ekspozitë të impresionistëve në Paris mund t’a vizitonte kushdo. Çdokush gëzonte të drejtën të kryente ritualet kishtare, duke kontaktuar në këtë mënyrë me shenjtët e Xhotos, madonat e Rafaelit, apo ëngjëjt e El Grekos. Në një tragjedi antike greke, spektator mund të ishte çdo qytetar, akoma edhe ai më modesti. Po kështu arti i Fidias dhe i Praksitelit gjendej rrugëve, duke u bërë kështu pronë e të gjithëve. Në shekujt pasardhës prej leximit të një libri, mund të mësoje, e në të njëjtën kohë të shtegëtoje, të vizitoje njerëz dhe vende të ndryshme (dhe të gjitha këto pa shpenzime të mëdha).

Pra arti gëzonte edhe karakteristika të tilla si ajo e informacionit, e argëtimit, e diturisë, e komunikimit ndërnjerëzor, e kërkimeve spirituale; sigurisht kishte edhe vlerën e tij monetare -të të qënurit njëkohësisht mall.

Në relacionin artist-publik (turmë), elementi kryesor ishte ai i komunikimit. Jap dhe marr. Artisti bënte të shpërthenin (përmes veprës së tij) emocione, ndjenja, imazhe, mendime, problematika, shqetësime, përpiqej të analizonte frikat, dëshirat, tabutë, nevojat; dhe merrte nga publiku duartrokitjen (që do të thoshte të ardhura dhe vazhdimësi), ose fishkëllimat apo refuzimin (që do të thoshin uri dhe vështirësi ekzistenciale).

Me kalimin e kohës, me hyrjen në jetën tonë të aparatit fotografik, të kameras, të mediave, të radios, të televizorit dhe internetit, të gazetave dhe revistave, të standartit më të lartë ekonomik, ndryshuan dhe relacionet shoqërore të njeriut me artin. Ky i fundit humbi rolin e tij “si një dritare për të njohur dhe vëzhguar botën”, pra rolin e tij informues. Humbi rolin e tij dokumentues; po ashtu edhe atë argëtues. I vetmi element që trashëgoi dhe që lulëzoi kryesisht këto vitet e fundit, është ai i anës së tij monetare; duke i dhënë përfundimisht një grusht të fuqishëm vlerave, si edhe kërkimeve të mirëfillta artistike.

Në ditët tona pak rëndësi ka cilësia e veprës së artit. E rëndësishme është që produkti i prodhuar të shitet. Sistemit të sotëm të vlerave nuk i interesojnë risitë, apo gjetjet artistike. Nuk i intereson të hedhë dritë dhe të fokusojë mbi arritjet. Për të parësore është aftësia që mund të posedojë prodhimi-malli (i ashtëquajtur artistik) në tregjet komerciale dhe bursat e artit. Nuk i interesojnë kërkimet dhe hulumtimet, por fitimi.

Në këtë aspekt shoqëria e sotme globale ka edhe ajo piktorët e skulptorët e saj; edhe shkrimtarët e poetët; edhe muzikantët e dramaturgët e vërtetë. Ajo që nuk posedon kjo shoqëri është "nevoja për artin". Arti sot nuk është informacion. Nuk është argëtim. Nuk është dokumentim i kohës. Nuk është nevojë. Arti sot është lluks; ky është qorrsokaku dhe fatkeqësia e tij më e madhe…

Shfaqja e Re e Cirkut te Vjetër

2009-06-05T21:48:00.014+03:00

Toni Milaqi "Are You Ready?" (acrylic on canvas and mixed technique, 30x24 cm, 2009)

Një përshëndetje të përzemërt trupës së cirkut që do të përfaqësojë Shqipërinë dhe artin shqiptar në Bienalen e Venecias '09!
Duhet shtuar se aktiviteti i mësipërm vjen menjëherë pas suksesit të paparë -të shënuar përgjatë turneut të ri europian- në Bienalen e Pragës.
Shpesh duke vëzhguar kllounët e kësaj trupe shëtitëse, nuk mund të mos pranoj se më ndihmojnë mjaft për të kuptuar më mirë limitet e arsyes dhe të llogjikës njerëzore. Por s'janë vetëm kllounët, ështe e tërë atmosfera mbizotëruese e arenës çudibërëse. Janë akrobatët e çdo tipi, me tasa në duar, me garuzhde, lugë, shishe, e kusi; janë kafshët nevrastenike që dridhen e spërdridhen nën tingujt e muzikës dhe fshikëllimat e kamzhikëve; janë padronët e tyre që korrin frytet e të qënurit i fuqishëm .

Në sulm përpara drejt fitoreve të reja! Kjo shfaqje e re e cirkut të mirënjohur, sigurisht që s'duhet humbur.

Kronikë e një Vdekjeje të Paralajmëruar

2009-05-25T14:43:00.030+03:00

Toni Milaqi "The Lake" (acrylic on paper, 85x65 cm, 2006)

Një zë në shkretëtirë

Shkas për këto radhë u bë shkrimi mjaft prekës i Fatos Lubonjës me titull: "Liqeni jemi ne". Them prekës pasi nëse një njeri/shkrimtar/artist është në gjëndje të përçojë përmes mendimeve, apo veprës së tij, ato ç'ka turma ndjen dhe mendon, atëherë atë (krijuesin) shumë bukur mund t'a përfytyrojmë si zëdhënësin shpirtëror të saj; Dhe duke folur kaq rrjedhshëm për sentimente të tilla si p.sh. ai i Liqenit në mendësinë e kryeqytetasve, s'ka se si të mos ngacmojë edhe ndjenjat e tyre. Qëllimisht përdora termin shkrimtari/artisti, dhe jo gazetari/analisti, pasi analiza dhe qëndrimi kritik në vëzhgimin e realitetit janë pjesë përbërëse e hulumtimeve edhe e të parit, ndërsa skalitja e fjalës së shkruar (që vihet re tek Lubonja) s'është e thënë të jenë objekt kërkimesh apo domosdoshmëri për të dytin.

Në rastin e Lubonjës aftësia për të krijuar një realitet paralel përmes shkrimeve të tij, i cili shpesh i shpall luftë realitetit vrastar/banal, bëhet me një formë të tillë shprehjeje dhe me një freski të tillë krijuese (ndonëse konçize, e të kursyer), e cila shumë pak të përbashkëta ka me një vështrim të pangjyrë analitik/teknokrat.

Toni Milaqi "Painter by the Lake" (acrylic on canvas, 100x80 cm, 1996)

Qyteti

E pranoj se më pëlqeu fakti që dikush foli në mënyrë publike kaq qartë mbi këtë temë, e cila më ka preokopuar vizualisht prej kohësh, dhe mbi të cilën kam shkruar një vit me parë tek "Arratisja". Mendoj po kështu, se problematika mbi Liqenin është një nga temat më imediate të së ardhmes, të asaj se çfarë do t'i ofrojë banuesve të tij qyteti i Tiranës, dhe se çfarë fisiognomie karakteristike do t'i shfaqë ai vizitorit të huaj.

Toni Milaqi "The Dance" (acrylic on canvas, 100x80 cm, 2001)

Nuk dua të flas në këtë shkrim për akset e tjera mjaft shqetësuese të qytetit, si p.sh. : problemet kaotike urbanistike, apo amoku i pashoq i manisë për të ndërtuar vend e pa vend, apo tek krimet që jane bërë dhe bëhen sot e kësaj dite ndaj hapësirave arkitekturore, vizuale dhe estetike të kryeqytetit tonë të dashur, apo tek mish-mashi konceptual i ndërtimeve në Tiranë. Dua të ndalem vetëm tek Liqeni Artificial dhe kodrat përreth tij...

Toni Milaqi "Sex" (acrylic on canvas and mixed technique, 120x90 cm, 2003)

Dualizmi

Ka një paradoks brenda meje, që prej 17 vjetësh jetoj larg Tiranës-qytetit tim të lindjes. Provoj një dualizëm habitës emocionesh sa herë që kthehem për së largu. Mezi pres të prek tokën amë, të çmallem me gjithçka që më mungon nga vendi ku linda, ku kalova fëmijërinë, adoleshencën time, dhe pikërisht në çastet që mbërrij e zhytem në jetën e qytetit, një forcë e çuditshme demoniake më bën të dua të iki sa më larg dhe sa më shpejt që të jetë e mundur. Diçka më largon, më shtyn tutje, a thua se urëzat që më lidhnin me atë tokë janë këputur njëherë e përgjithmonë.

Toni Milaqi "Conclusion" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2006)

Metamorfoza

Asgjë nga qyteti i sotëm s'ka shijen që kishte dikur në fëmijërine time. Asgjë s'më krijon sensin e diçkaje të njohur dhe intime. As Sahati, as Muzeu Historik, as Banka, as monumenti i Gjergj Kastriotit, nuk janë më të njëjta. As rrugët s'janë po ato, as njerëzit, as ritmet e jetës, as ajri që pluskon mbi ne. Gjithkund ke ndjesinë se fantazma e Tiranës së dikurshme që vërtitet në kokën tënde, s'është aspak reale, dhe se ekziston si e tillë vetëm tek ti.

Toni Milaqi "Couple" -II- (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2007)

Egoizmi

Tek shkruaj këto radhë nuk ushqej iluzionin që ato sa them mund ti hyjnë në punë ndokujt, as nuk jam nga ata që nuk mund të rrojnë dot me të tashmen, apo dhunën e pamëshirtë të saj përmes ligjeve të evolimit. Thjesht këtu flas për qytetit tim të fëmijërisë, dhe të askujt tjetër. Për shokët e mi, për rrugët e mia, për shkollën time, për mësueset e mia, për femrat që unë desha, për bliret dhe manjolat e mia, për plepat dhe pishat e mia, për dhimbjet dhe dashuritë e mia. Dhe kur të gjitha këto i sheh të thyera, as vetë s'e kupton se sa shpejt ligështohesh...

Toni Milaqi "Waiting for the Barbarians " (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2008)

Liqeni

Në mes të gjitha këtyre, Liqeni ishte diamanti më vezullues i Tiranës. Ishte oazi, ekstaza natyrore (ndonëse me fillesa artificiale) prehja, gëzimi, ngjyra, aroma, ikja, përvjedhja, romantika, muzika, thembra e Akilit kryeqytetas. Aty ku jo vetëm natyra, por edhe njerëzit, përjetonin ringjalljen e madhe. Ishte mushkëria ekologjike e qytetit.

Me të drejtë Lubonja në shkrimin e tij thotë: "Liqeni jemi ne". Nëse do t'a përfytyronim këtë oaz natyror si mushkërinë gjigande të qytetit, pikërisht tani kur thuajse gjysma e Liqenit është tharë e helmuar, kur pemët janë prerë e janë lënë në mëshirë të fatit, dhe ndërtimet barbare janë shtuar si kërpudha, pikërisht tani kur sëmundja ka gllabëruar tërësisht mushkëritë e sfilitura, a mundet vallë të jetë Tirana e shëndetshme?

Toni Milaqi "Bacchanal" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2008)

Tek Unë

Për sa i përket artit tim, Liqeni i Tiranës ka qënë gjithnjë një muzë natyrore. Thonë se atdheu është ai vend, në të cilin ke kaluar fëmijërine tënde. Disa shembuj të punëve të mia -ndër vite- bazuar mbi këtë subjekt, mund të shihen edhe në këtë postim.
Vështirë të shkundësh nga supet e tua dashuritë e mëdha, dhe padyshim në jetën time Liqeni Artificial i Tiranës ishte një e tillë...

Toni Milaqi "The Painter by the Lake" (acrylic on canvas, 100x80 cm, 2009)

Duke pritur Messiah-n

2009-05-14T14:59:00.016+03:00

Toni Milaqi "The Angel" (acrylic on paper, 75x55 cm, 2000)

Të dhimbshme tingëllonin kujat e maceve tek gërricnin zhurmshëm qiejt. Të pakënaqura nga ritualet e përzishme tokësore, kërkonin me ngulm dëshmi të jetës së epërme. Kërkonin që mugëtira e ngrysur të zhdukej, dhe Messiah të shfaqej përmes saj. Kërkonin një shenjë qiellore, që t'i jepte vlerë të re ekzistencës. Një xhest hyjnor, një akt që të mund të kalonte kufijtë e së vdekshmes. Diçka që të veniste dyshimet e tyre mbi Perënditë, dhe t'u ripërtërinte shpresat...

Dhe ndërsa mendonin të tëra këto, një mbrëmje pranvere nën qiej të tejmbushur me aromëra jargavanësh e dorëzonjash, befas vunë re Atë. Përmes resh gjithëngjyrëshe dhe një drite idilike, një ëngjëll krahëbardhë me dhëmbë të mprehtë si thika, u shfaq mbi kokat e tyre. Si të shushatura vështruan macet njëra-tjetrën, krijesa që u varej mbi krye s'ishte gjë tjetër veçse nje Buçe qiellore...

Flete Ditaresh

2009-05-09T21:06:00.016+03:00

Toni Milaqi "Lost in Thoughts, Self-Portrait" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Gjithe veprimtaria artistike e nje piktori s'eshte gje tjeter vecse nje aktivitet i panderprere vezhgues mbi gjithcka rrethuese, por edhe mbi vetveten. Do t'a konsideroja kete akt si nje lloj ditari individual, i cili ekspozohet por edhe pasurohet prej faktoresh te jashtem si "vendi" dhe "koha". Pikerisht nen kete trysni artisti duhet te akumuloje sa me teper nga moria e informacionit dhe diturise qe fiton perdite, por edhe te arrije te shprehet/konkludoje artistikisht mbi gjithsa i preokupojne mendjen dhe shpirtin.

Nen kete prizem veprat e artit s'jane gje tjeter vecse flete te vecanta hulumtuese te nje ditari personal, te cilat vetem nese flasin per te verteta universale (permes nje gjuhe kreative/origjinale), mund te kthehen edhe ne pasuri te pervojes dhe dijes kolektive...

Toni Milaqi "Self-Portrait" (pencil on paper, 21x29,7 cm, 2004)

Komplote

2009-05-01T08:17:00.045+03:00

Toni Milaqi "The Conspiracy of Julius Civilis" (acrylic on canvas, 130x100 cm, 1996)

Shpesh ne jete hasim personazhe, dukuri apo ngjarje, qe stigmatizojne tere kendveshtrimin dhe perceptimin tone njerezor. E kam thene jo pak here se Rembrandt-i eshte per mua nje figure e tille. Nje nga veprat e tij, e cila ka lene gjurme te pashlyera tek une, eshte "Komploti i Julius Civilis-it". Ajo qe me impresionon tek kjo tabllo, pervec dinamikes kompozicionale, drites, grafikes, teknikes gjeniale, dhe galerise se pashoqe te karaktereve te krijuar, eshte edhe vete historia e saj.

"Komploti" i Van Rijn-it u nis si nje porosi e keshillit te bashkise se Amsterdamit, e cila ne vitin 1660 sapo ishte strehuar ne nje ndertese te re. Tablloja do te stoliste se bashku me tre vepra nga piktore te tjere, muret e zbrazta te godines bashkiake.
Duhet thene se batavini Julius Civilis konsiderohet si kryengritesi i pare hollandez (69 pas Krishtit), i cili bashke me te tjere krere te fiseve batave (Hollanda e sotme) betohen te debojne romaket nga vendi i tyre.

Pasi Rembrandt-i e perfundoi pikturen dhe ajo u ekspozua per disa muaj ne ambientet e bashkise, anetaret e keshillit bashkiak vendosen t'ia kthejne serisht autorit, me pretekstin se puna ishte mjaft e vecante, dhe se nuk duhej te dallonte kaq shume nga veprat e tjera. Dhe ndonese piktori plak mendonte se tablloja ne fjale ishte kryevepra e tij, per perfaqesuesit e bashkise duhej medoemos te beheshin ndryshime. Pikerisht atehere Van Rijn-i duke mos duruar dot mendjengushtesine, si edhe fyerjen e bere, e copetoi -ne nje moment gjaknxehtesie- vepren me thike, duke dashur t'i jape fund debateve mbi te. Tablloja qe disponojme sot eshte nje fragment i piktures se plote, dhe shpetoi fale perkushtimit te njerit prej nxenesve te Rembrandt-it asaj kohe.

Qasja ime mbi kete veper te hollandezit te madh eshte produkt i fazes sime primitive (1996), dhe eshte rezultante e deshires per te trajtuar kete subjekt me nje forme te re, pa u larguar shume nga thyerja konceptive e shperndarjes se personazheve mbi ate kuadrat viziv qe ka mbetur prej vepres se dikurshme te Van Rijn-it.

Pjeset me poshte i perkasin librit "Rembrandti" te shkrimtarit Gledis Shmit, dhe flasin pikerisht per temen ne fjale.

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "The Conspiracy of Julius Civilis" (oil on canvas, 309x196 cm, 1661)

***

-Edhe vete Civiliusi eshte nje figure sic ju pelqen juve, -shtoi Jani.- Sic dihet, ai ka qene plak, i fuqishem e i vrazhde, si vellai juaj, ashtu sic e keni pikturuar me helmete te praruar. Ky eshte njeriu, per koken e te cilit ishte vene cmim. Ai ishte gjysme i verber, Taciti thote se kishte humbur njerin sy. Kur mendoj se si do te dale ne tabllone tuaj kjo fytyre me nje sy...

Edhe Rembrandti per kete po mendonte. Fytyra e Civiliusit iu shfaq perpara ne vetmine e zeze te pyllit te Tevtoburgut, e forte si graniti, krenare si shqiponja. Njesoj si Adriani me helmete te praruar, njesoj si vete piktori ne hotelin "Korona", Civiliusi nuk u thye dhe fytyra e tij shprehte nje perbuzje te hapur per shoqerine e larte, qe e kishte denuar me vuajtje. Madheshtia e vrazhde dhe e pathyeshme e kesaj fytyre i shkonte per shtat kurores qe i rrethonte ballin e rrudhur te batavit dhe ndeshkimi qe lajmeronte nuk ishte kanosje e kote; ai i arriti radhet e pushtuesve romake; ndoshta do t'i arrinte edhe borgjezet amsterdamas, ashtu si gjithe sundimtaret e verber e moskokecares te kesaj bote. [1]

***

-Kurre se kisha perfytyruar nje tabllo te tille.
-Kete askush nuk e perfytyronte dot. Nje tabllo si kjo s'e ka pare bota.
Tylpa i hoqi syte nga fytyra e mbretit dhe i hodhi ne fytyrat e komplotisteve te tjere. Ato ngjanin si maska, por ishin fantasmagorike, jashte kohes, te shkeputura nga shqetesimet e vogla, dukeshin sikur dilnin nga erresira parahistorike duke leshuar e duke mbartur mbi vete nje shkelqim te cuditshem qe vetetinte nga shpatat, korracat, gotat metalike e duke shkrire ne syte gjole te thella te territ te padepertueshem. Secili prej tyre nuk ishte aq uni i vet sa c'ishte nje pjese e se teres se madherishme e ne ndeshjen e shpatave te tyre kishte nje afrim, sikur, sipas nje zakoni te lashte, secili do te priste doren e do te derdhte ne venat e veta gjakun e fqinjit. [2]

***

Me durim, por pak si me pertim, sikur ishte mbushur gjer ne gryke me kete ngjarje, Titusi tregoi c'kishte ndodhur ne zyren e kryetarit te bashkise Van Spihel. Zotin Van den Fondel dhe disa te anetare te keshillit te qytetit nuk e kenaqi edhe aq tablloja e Van Rijnit, e tani, kur edhe tri pikturat e tjera ishin varur ne mur, ata te pakenaqur, shprehen ate, per te cilen ishte hapur ne qytet fjale e qe kishte ardhur gjer ne vesh te Titusit; se nuk duhej qe njera prej pikturave te ndryshonte kaq fort nga tri te tjerat. Po tablloja nuk u hodh poshte... a e kupton Hendrikja kete? "Civiliusi" iu kthye autorit vetem per nje kohe, per disa perpunime. [3]

***

-C'ndryshime?
Zeri i Rembrandtit ishte po aq i mbytur sa me pare, por ama se si iu fryne damaret e qafes se trashe dhe te ballit, se si i mblodhi grusht duart qe i vareshin midis gjunjeve, Titusi nuk mundi t'i shihte, se po rrinte shume larg. [...]
Titusi e preu fjalen: i ati u ngrit si ari i ndjekur duke perplasur kembet u capit neper dysheme. Ku po vente? Te tryeza qe tundej, e qe aty me thike ne dore, i terbuar e me fytyren prush te kuqe, u kthye prape. Per nje cast frika sikur e paralizoi Hendrikjen e shtangur. Mos valle Rembrandti u cmend, aq sa t'ia ngulte thiken ne gjoks te birit?
-Te bej ndryshime, the? -uleriti piktori, dhe jehona ia perhapi zerin ne gjithe depon e zbrazet. -Tani ke per te pare se si do t'i bej ndryshimet.
Pa leshuar thiken nga dora iu vervit tabllose, nguli ne te tehun e pernjeheresh cau drurin...; pastaj verviti thiken, i ra edhe nje here telajos, e flaku e me te dyja duart duke u kapur pas cepave te cara, i copetoi me aq force, sa piktura e care kuiti si nje qenie e gjalle.
- Bubu! C'po ben ashtu, baba?
- Po bej c'me do qejfi, -iu gjegj Rembrandti, rrembeu jelekun nga varesja, hapi deren dhe doli ne terr.
Hendrikja, qe qendroi ne depo, e pa kur djaloshi vuri doren tek e cara e shemtuar, sikur te mos ishte i zoti te besonte se telajo qe shqyer me te vertete, gjersa e provoi me gishtat e tij te dridhur. Ai ishte zbehur, po shtrengonte barkun me dore sikur po i vinte te vjelle, e ajo s'e linte dot vetem. Po Hendrikja kishte ndenjur shume kohe me femijet, ndersa Rembrandti, i keputur, qe kerrusur nen grushtat e skamjes, te turpit dhe te pleqerise.
-Ketu s'ke me c'te besh. Sapo te marresh veten, nisu per ne shtepi, -i tha ajo e u sul pas burrit te saj te dashur, ne terr, ne naten e shkrete... [4]

Gladys Schmitt, "Rembrandt"
(perktheu Klio Evangjeli)

***

Shenime:

Gledis Shmit, "REMBRANDTI", Shtepia botuese "Naim Frasheri", perktheu Klio Evangjeli, Tirane 1986.

1-faqja 558
2-faqja 565
3-faqja 571
4-faqja 577

Portret i Thyer

2009-04-26T11:12:00.012+03:00

Toni Milaqi "Pink Man" (acrylic on paper and mixed technique, 30x24 cm, 2009)

Kur hapat rendohen dhe qenia tkurret, kur ditet rrudhen dhe netet perngjasojne te pambarimta, kur harmonia jote e brendshme venitet dhe ankthet te perpijne, kur dhimbja i ze vendin shpengimit dhe revolta vret gazin lozonjar, pikerisht ne kohe te tilla ndjen se portreti yt fillon te shperbehet e s'mund te jete me nje mase solide. Veren germadhat e atyre sa deshe, dhe te atyre per te cilat luftove, te te pushtojne. Kupton brishtesine e qenies dhe brutalitetin e ekzistences. Ne momente ne tilla shnderrohesh ne fantazmen e atij qe flinte diku brenda teje, e qe ne femijeri deshironte te pushtonte boten. Nje deshtak mjeran i panevojshem per askend dhe per askund. Krijese idilike per te rrojtur, por dhe per ti dhene kuptim te ri absurdit. Je aty i thyer, i coptuar, i shpartalluar, i pamundur, i rene, i grisur, i shprishur, enderrvrare, krahekeputur e shpirtperdhosur...

Mbi te Shkarraviturit

2009-04-11T10:30:00.016+03:00

Toni Milaqi "French Kiss" (colored pencil on paper, 21x29,7 cm, 1998)

Procesi i krijimit eshte nje akt sa jetedhenes po aq edhe shkaterrimtar i ekuilibreve te ndryshme te artistit-krijuesit ne relacion me vetveten, por edhe me te tjeret. Nje akt qe ne me te shumten e rasteve rreket te shkoje pertej shablloneve dhe barrierave te cdo tipi. Nje akt ne te cilin krijuesi perpiqet ti pervidhet njohjeve personale, dhe te hape krahet ne te tjera gjithesi emocionale, estetike, e konceptive.

E gjithe kjo perpjekje predispozon kohe, mund, kerkime, hulumtime, perleshje me vetveten dhe gjithcka qe te perqarket. Nje akt paresor i shprehjes krijuese te nje piktori, por edhe perfaqesuesja me besnike e betejave te tij konceptuale, eshte padyshim edhe puna paraprake studimore e cila pararend tek cdo veper e konkluduar arti. Kjo pune paraprake shprehet kryesisht permes vizatimeve te ndryshme, skicave, etydeve, boceteve, ne te cilat artisti qofte per shkak te permasave (zakonisht te vogla), qofte ne saje te avantazheve te mjeteve shprehese, ndihet me i cliruar dhe me i lire permes kerkimeve te tij.

Roli i gjetjeve konceptuale te kesaj faze paraprake eshte teper i rendesishem por dhe udherrefyes per veprat e mevonshme, prandaj nga shume artiste konsiderohet si teper esencial ne procesin e krijimit. Ne krijimtarine time rolin e skicave dhe vizatimeve, apo te hulumtimeve paraprake, e kam konsideruar si autonom (te pavarur) dhe ne shume raste te shkeputur nga piktura, duke i dhene prioritete dhe hapesira te medha.

Skica "French Kiss"(1998) dhe piktura e lindur prej saj me te njejtin titull "French Kiss"(1999), jane shembull tipik i asaj se sa thelbesor eshte ndikimi i vizatimit ne sendertimin e veprave te se ardhmes. Me disa shembuj te tjere te hulumtimeve te mia ne kete rrafsh mund te njiheni tek: Toni Milaqi -drawings.

Toni Milaqi "French Kiss" ( acrylic on canvas, 100x80 cm, 1999)

Pyetje Retorike

2009-04-04T13:52:00.010+03:00

Toni Milaqi "Before the Law" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Nese sistemet aktuale social-politike si edhe tere politikat qe rrjedhin prej tyre, rajonale dhe globale, tregojne teper qarte paaftesi dhe neglizhence ne mbrojtje te Individit por edhe te ekuilibreve te ndryshme sociale, a ia vlen valle te besosh tek to?! A ia vlen te perkrahesh, te kultivosh dhe te mbash ne jete nje perbindesh qe ushqehet me brendine, gjakun, djersen dhe mundin tend?!

Nese qorrsokaku kapitalist, por edhe ekspansionizmi me ekstrem i atyre qe gjenden ne krye te piramides hierarkike ekonomiko-politike, s'jane gje tjeter vecse nje menyre per te shfrytezuar dhe kontrolluar turmen, perse presim nga Individi te respektoje dhe t'i disiplinohet ketij realiteti?!

Perse valle kerkojme prej nje te perdhunuari, te dashuroje dhunuesin e tij?!

Nese verejme ne praktike se "kushtetutat tona demokratike" nuk bejne gje tjeter vecse perqendrojne kapitalet boterore ne duart e nje pakice njerezish, duke shtyre miljarda te tjere ne varferi dhe mjerim te thelle, perse te mos i veme zjarrin ketyre kushtetutave?!

Nese Ligji eshte jo vetem i panevojshem por edhe denigrues i personalitetit njerezor, perse valle i bindemi ende?!

Kryqezimi

2009-04-01T14:59:00.013+03:00

Toni Milaqi "Crucifixion" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2008)

Kryqezimi eshte padyshim nje nga temat me te levruara ne historine e artit dhe kryesisht ate te piktures evropiane. Kjo per shkak te nje numri te madh faktoresh kosmo-historik, por ne radhe te pare sepse aludimi mbi kete teme ka te beje drejtperdrejt me simboliken kristiane. Simbolike kjo qe mund te karakterizohet si shprehje e filozofise percuese, dhe si karakteristike themeltare e shoqerive apo njesive te ndryshme administrative europiane, por njekohesisht qe indentifikohej edhe me statusin social-fetar-politik qe gezonin keto shoqeri pergjate njezet shekujve te fundit.

Perpos atributeve dhe moralit kristian qe mund te evidentohen tek "Kryqezimi"(si teme), mund te themi se tharmi i ketij subjekti sherben jo rrallehere si ure per nje perqasje me pergjithesuese, me gjithepershfirese e mbarenjerezore, ne percapjen tone per te folur mbi Njeriun dhe universin njerezor. Ne kete aspekt ky motiv eshte i tejmbushur me doza te medha simbolikash mbi raportet e Individit me shoqerine, me jeten, me ambientin rrethues, me natyren, me kohen, me turmen, me tjetrin. E po ashtu duke hulumtuar mbi kete teme behemi prezent te fatalitetit jetesor, te pjeses se thyeshme njerezore, te kufijve qe na rrethojne, te zinxhireve dhe kamzhikeve social-etik-moral-politik, te dhunes se ekzistences qe na perqarket.

Piktura ime e mesiperme eshte nje gjest respekti, nje homazh per intelektualin e kryqezuar ne vitet e totalitarizmit komunist shqiptar; nje akt mirenjohjeje i thelle per te gjithe ata qe nuk iu perkulen mediokritetit te turmes dhe tiranise se regjimeve diktatoriale; shenje nderimi per figura dhe personalitete njerezore si Edison Gjergo e Lasgush Poradeci ...

Ah, mend harrova, Gezuar Pashket 2009 !

Propozim per Nje Hero te Ri Kombetar

2009-03-19T18:57:00.015+02:00

Toni Milaqi "Proposal For a New National Hero" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Eshte koha e ndryshimeve te medha. Koha kur zhveshim heronjte mesjetare nga ngallosjet dhe xixat mitologjike, nga atributet qiellore dhe aureolat e shenjta, me te cilat i veshen ankthet ekzistenciale te instikteve me shoviniste te prinderve tane. Koha kur rrezojme mitet e shkuara, per te ngritur te reja, me te pangijshme, me te egra, me radikale. Koha kur shtypim nen thundra te hekurta gjithcka te huaj, per te shijuar deri ne ekstaze cdo sterkalth te mediokritetit tone njerezor. Koha kur piedestalet e boshatisur prej perendive te vrara, ashtu te plurosura, behen gati te presin te tjera shembelltyra -po aq meskine, porse me moderne- te ekzistence tone, per t'u hedhur poshte dhe per t'u bere shkrumb me te njejten menyre prej filizave pasardhes. Koha kur heronjte u arratisen, sepse askush nuk ka nevoje per heroizmat.

Ne kohe te tilla mendoj se cdokush mund te hipe ne kale (qofte edhe te drunjte), e qe andej te bej sehir kasten e re pushtetare, e cila ndonese konform gjithe prirjeve te modes, veshtire te mund t'i pervidhet D.N.A. totalitare te baballareve te kuq. Mjafton te hipesh ashtu, ne kalin e drunjte te fotografeve te dikurshem dhe te keqyresh perreth, te veresh se si vjedhin e shkaterrojne, se si abuzojne e shperdorojne, se si hane me babezi deri ne plasje, e se si fryhen e fryhen si shushunja te pangopura me cdo pikez te gjakut tend.

Ti je heroi miku im, kaloresi legjendar, vigani anonim, prijesi i lavdishem, luftetari i paepur, mbreti i pashoq, udheheqesi sypetrit ne perandorine dhe principatat e hicit!

Perralla Kalorsiake

2009-03-07T18:03:00.013+02:00

Toni Milaqi "The Rider" (acrylic on canvas and mixed technique, 120x90 cm, 2004)

Jean Michel Basquiat eshte nje nga artistet me te vlerte amerikane te fundshekullit te 20. Punet e tij konsiderohen si perfaqesuese te neo-ekspresionizmit ne Amerike, me mjaft elemente te theksuar graffiti. Pas nje jete mjaft te veshtire si konsumues i lendeve narkotike dhe heroines, vdiq tragjikisht ne vitin 1988 (ne moshen 28 vjecare) prej nje mbidoze droge. Ajo qe bie ne sy ne pikturat e tij eshte freskia e perceptimit dhe trajtimit, por edhe perqasja primitive, e drejtperdrejte, brutale e realitetit .

Rastesisht hasa se fundmi nje nga veprat e vona te Basquiat me titull "Riding with Death", e vitit 1988. Ajo qe me entuziazmoi ishte fakti i perafrise tematike me punen time te vitit 2004 me titull "The Rider". Ndonese kendveshtrimet tona jane te ndryshme, e po ashtu edhe problematikat e trajtuara teresisht te huaja, gjithsesi konceptimi kompozicional mbetet i njejte.
Me pelqeu ky udhekryq artistik me anarkistin New York-ez, andaj ndalova per te shkruar keto radhe por edhe per t'a pershendetur keshtu ne heshtje ...

Jean Michel Basquiat "Riding with Death" (oil on canvas, 1988)

Piktori Buze Liqenit

2009-03-01T16:42:00.024+02:00

Toni Milaqi "Painter by the Lake" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Ekzistojne ne krijimtarine artistike te nje piktori subjekte apo motive tematike prej te cilave nuk mund te shkeputet dot, dhe qe ne intervale te caktuara kohore okupojne universin e tij mendor dhe emocional. Jane disa tema tek te cilat krijuesi kupton ashtu ne menyre te mjergullt dhe te amullt se flasin shume per te, per kendveshtrimin e tij mbi realitetin, per ato qe ndjen dhe qe do te thote. Dhe ndonese deshira e tij eshte kaq e madhe per t'i analizuar, studiuar dhe per t'u shprehur mbi to, gjithnje pas nje konkludimi artistik krijuesi veren se s'ka mundur te ngjize permes vepres, te gjitha sa ndjente dhe mendonte ne fazen fillestare te brumosjes se saj. Dhe keshtu me fuqi te pandalshme keto tema uzurpatore kthehen e rikthehen ne krijimtarine artistike, si per te dashur te plotesohen, te qetojne shpirtin e artistit, apo te vendosin paqen me demonet qe i perqarken.

Aristidh Milaqi working in Drymades [Dhermi], Albania (Photography, 1966)

Nje teme e tille per mua eshte "Piktori buzë liqenit". Te gjitha nisen nga nje fotografi e vjeter e tim ati, dale ne veren e vitit 1966, ne Dhermi. Mbaj mend veten, qysh ne femijerine e hershme, pikerisht ne momentet kur shfletoja albumet fotografike te familjes, te provoja nje lloj ngazellimi dhe zilie dashamire tek perballesha me ate foto. Ngazellimi sepse fotogafia eshte nje prurje teper interesante artistike, qe ndonese nuk mund t'a kuptoja dhe analizoja atehere si femije, kjo gje s'me pengonte t'a shijoja, ashtu sic shijoja edhe ujin pa patur njohje te perberjes se tij kimike. Tani vite me vone, jam ne gjendje te dalloj thyerjen teper mjeshtrore kompozicionale te saj, grafiken kumbuese te figures, apo faktin se me, apo padashje, behemi deshmitare okulare te simbolikes se arketipit te artistit -pergjate casteve te krijimit. Aty buronte zilia ime feminore per aftesite e tim ati, por edhe adhurimi, apo shpresa ime e fshehte "se nje dite kur te rritem do te jem edhe une ne gjendje te ngjitem ne shkembinj, nga ku do te keqyr dhe te pikturoj boten"...

Puna ime me e fundit eshte e treta mbi kete teme, dhe nje perqasje e re e saj (1). Perballe figures se tim ati (jo me ne moshe te re) nuk gjenden ujerat e kristalta te Dhermiut. Heroi-Piktori-Artisti-Krijuesi eshte i vendosur ne nje ambjent po kaq te dashur dhe intim per mua, sic edhte liqeni artificial i Tiranes. Dhe ndonese jam i kenaqur nga ky trajtim i ri, nga kjo perleshje e re afer nje mujore mbi kete teme, sec ndjej se ende s'e kam thene fjalen time te fundit, dhe se koha kur do t'i rikthehem serish nuk do te jete e larget...

(1) Dy trajtimet e para 1996, 2006, mund t'i gjeni ketu.

Mbi Mitologjine Vizuale ne Imazhit e Skenderbeut

2009-02-14T18:15:00.044+02:00

Marin Barleti "Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis" (etching on paper, 1506-1510)

Ne vazhden e debatit mjaft interesant te zhvilluar ne ambientet intelektuale shqiptare mbi figuren e Gjergj Kastriotit -Skenderbeut, si edhe mbi nevojen per nje perqasje te re historike te ketij personaliteti kaq kompleks, larg fanfarave nacionaliste dhe sirenave mitformuese, ndjeva nevojen te them dy fjale mbi fenomenin, nen prizmin e vezhguesit te historise se artit. Le te perpiqemi te analizojme ne baze te atyre sa dime mbi heroin mesjetar, imazhin figurativ qe ushqejme per te.

Cristofano dell’Altissimo "George Castrioti" -Uffizi Gallery, Florence (oil on canvas, 16th Century A.D.)

Duhet ne radhe te pare te themi se roli i arteve figurative, i gjurmeve historike vizuale, per dokumentim dhe analize, per te kuptuar dhe te shtjelluar, si edhe per interpretimin e periudhave te ndryshme historike, eshte padyshim paresor. Eshte nje nga mjetet me te rendesishme ne duart e nje historiani ne studimin, njohjen dhe sendertimin historik te se shkuares. Keshtu per shembull, nese duam te njohim mendesite e njerezve qe rronin ne periudhen klasike te antikitetit grek, kush me mire se sa arti i Praxiteles, apo i Pheidias do te na vinte ne ndihme per te bere dicka te tille? Nese do te tentonim sadopak te shpjegonim boten ne periudhen e Rilindjes Italiane, kush me mire se Leonardo e Raphael do te mund te na fliste per te?
Qe t'i kthehemi temes ne fjale, ne analizen apo perpjekjen tone per te zhveshur figura te tilla historike si Gjergj Kastrioti nga aureolat mitologjike dhe kostruktimet hyjnizuese te cdo tipi, qe shume pak lidhje kane me identitetin e tyre njerezor, mendoj se eshte i domosmoshem edhe hulumtimi i te gjithe gjurmeve historike qe kane mberritur tek ne nga fushat e arteve pamore.

George Castrioti (etching on paper, 1533)

Duke vezhguar me kujdes keto gjurme, te shprehura ne pikture, gravure, e skulpture, mund te themi se dy jane kategorite e medha vizuale te cilat marrin jete. E para eshte ajo kategori dhe ai informacion historik kryesisht europian por edhe turk, e cila bazohet qysh ne periudhen ne te cilen rrojti Kastrioti, dhe qe kryesisht vjen permes pikturash, gravurash, apo medaljesh. Kategoria e dyte eshte vizioni shqiptar mbi Skenderbeun, te cilin e hasim me nje larmi te madhe gjinish artistike, dhe qe daton ne Periudhen e Pavaresise (1912), vazhdon ne Periudhen Socrealiste, per te mberritur deri ne ditet tona. Ashtu sikurse duket qarte edhe nga portretet e prura ketu, keto dy grupime jane teper divergjente, me kahje te kunderta, perqasje-problematika dhe identitete tejet te huaja ndermjet tyre.

Augsburg -M. Manger, J. Praetorius "George Castrioti" (etching on paper, 30 x 19,5 cm, 1600-1602)

Ne grupin e pare dominon portreti i Galerise Ufici (Uffizi Gallery), qe mendohet se eshte veper e piktorit italian Cristofano dell’Altissimo (shek. 16), dhe nje kopje e portretit autentik te piktorit Gentile Bellini (1429-1507) -bashkekohes i Gjergj Kastiotit. Po keshtu mund te flasim edhe per gravuren e cila botohet në librin e Marin Barletit, dhe e cila mendohet se eshte kryer prej një vizatimi direkt nga natyra (1).

Pra behet fjale per prurje artistike qe identifikohen me periudhen ne cilen rrojti heroi yne, ose se paku me perafri kohore shume here me te madhe se ato te fazes se dyte. Flasim kryesisht per keto dy vepra, pasi kuptohet qe sherbejne si prototipe per gravurat dhe pikturat e tjera qe i ndeshim ne mjaft vende europiane, dhe qe mberrijne deri ne shekullin e tetembedhjete. Karakteristikat dalluese te ketyre puneve na nxjerrin ne pah nje figure fisnike, qe shume bukur te kujton nje princ mesjetar europian, nga ata te cilet hasim shpesh ne portretet e mjaft personaliteteve te oborreve mbreterore te kohes, me trajta te buta, me veshje qe deshmojne shtresen te ciles i perket dhe shijet perendimore. Ne te tera portretet veshtrimi i kthjellet na flet per nje njeri me shkalle te larte inteligjence, por ka edhe raste si per shembull ne portretin e Uffizi-t ne te cilin veshtrimi behet me i thelle, me i larget, zbutet, duke konturuar keshtu ne fytyre edhe ndjesi te tilla si shqetesimi apo pafuqia. Verejme hunden e kerrusur, majuce, rrudhat rreth syve, mjekren qe derdhet butesisht mbi kraharor.

Spiro Xega "Scanderbeg" (oil on canvas, 1913)

Ne kundershti me te tera keto grupi i dyte na zbulon karakteristika teresisht te tjera, mbi rolin e ri qe duhet te luante Kastrioti i madh, edhe pse i vdekur, ne jeten e shtetit te sapoformuar shqiptar. Rizbulimi i kesaj figure sigurisht qe lindi si pasoje e nevojave te kohes dhe ndryshimeve gjeopolitike ne ballkan, me krijimin e shteteve te ndryshme, nen kontributin e Rilindjes Kombetare Shqiptare ne letersi, dhe mori forme ne Periudhen e Pavaresise ne artet figurative. Jane nje sere autoresh si Spiro Xega, Jorgji Panariti dhe te tjere, por kthesa kryesore, artisti qe do te ndikonte breza te tere pasardhesish, dhe qe do t'i jepte shprehje vizive nevojave nacionale dhe imediate te kohes, do te ishte padyshim Odhise Paskali me bustin Skenderbeu (1939). Jane teper interesante fjalet e Paskalit: "...Vendi i artistit shqiptar ishte fusha e betejës. Kurrkush nuk la shpatën as për të gdhendur në shkëmb qoftë edhe vetëm një nga pupuratë e mrekullueshme, as syrin shqiponjë, as krahun çelik të heroit vigan e kurdoherë fitimtarë. (O. Paskali, Konferenca e dytë e studimeve albanologjike, vëll.I, f.550. Tiranë, 1969) " (2)

Odhise Paskali "Scanderbeg" (bronze, 1939)

Papritas imazhi i heroit mesjetar beri kthese konceptuale 180 gradeshe. Zhveshi rrobat e mendafshta aristokratike europiane me te cilat paraqitej deri atehere dhe veshi jelekun e hekurt, hoqi kapelet italiane dhe vuri perkrenaren me shqiponje ne koke, po keshtu tiparet u mprehen dhe pamundesite e plakut qe veme re ne gravurat e meparshme u zhduken si me magji. Hunda kurrizore u pre si me thike duke u bere me pingule, rrudhat u zhduken, sigomatiket u theksuan kercenueshem, dhe vetullat e shuara ne portretin e Uffizi-t u shumfishuan dhe u hakerryen perpjete. Fytyra e qafa u mbushen gjithe muskuj, syte leshuan xixa, dhe mjekra u tendos ashpersisht. Pas kesaj plaku i urte u zhduk dhe vendin e tij e mori heroi vigan, syshqiponje, e krahe celik, fitimtari i perjetshem. Me kete retushim historik jo vetem te tipareve te jashtme, por edhe te gjithe imazhit dhe pjeseve te karakterit njerezor te Kastriotit, te cilin hasim tek veprat e fazes se pare, fillon edhe epoka e mitit, ajo me te cilen u brumosen breza te tere shqiptaresh, dhe qe ndikoi totalisht tere artistet pasardhes te cilet operuan mbi kete teme.

Guri Madhi "Turqit Dorezojne Armet" (oil on canvas, 1959)

Dhe qysh atehere, nuk na ben me pershtypje kur shohim permes trajtimeve te ndryshme ne pikture e skulpture, per afer shtatedhjete vjet, veshtrimin e cakerdisur, gjithe urrejtje te heroit kombetar; as nuk na ben me pershtypje qe piktoret te cilet u moren me kete teme, konkuronin me njeri tjetrin se kush do te vendoste me shume koka te prera turqish perfund kembeve te Skenderbeut -llereperveshur; as nuk na ben me pershtypje fakti se jemi mesuar te shohim gjithnje heroin mesjetar te ngrehur si gjel gati per kacafytje; as nuk na ben me pershtypje pse vrame anen njerezore te kesaj figure kaq komplekse?! Pse vrame valle ate plakun e urte te gravurave te hershme, dhe ne vend te tij krijuam imazhin e nje krijese gati gati te pashpirt, e cila vertitet ne hapesirat tona shpirterore dhe pamore me nje shpate te pergjakur si te kerkoje shpagim?! Dhe me e frikshmja eshte se kultivojme tek femijet tane qysh ne vegjeli kete imazh gjakatar si te vetmen te vertete absolute, dhe te vetmen vlere te pakundershtueshme.

Fatmir Haxhiu "Me Shpate ne Dore" (oil on canvas, 550x450 cm, 1978)

Personalisht, kurre nuk kam besuar tek shpata. Kurre nuk kam besuar tek nocionet dhe qeniet militare. Asnjehere nuk kam pasur adhurim per Aleksandrin e Madh, as per Napoleon Bonaparte-in. Gjithnje adhuroja njerezit e dijes, te kultures e artit, Homer-in, Goethe-n, Balzac-un. Nese ka dicka per te cilen me vjen keq nga gjithe ky udhetim permes arteve vizuale, eshte fakti se aty ne vitin 1939 vrame ashtu ne menyre naive anen e thyeshme, te prekshme, njerezore te Gjergj Kastriotit, dhe mbushem endrrat tona me frytet e produkteve mitologjike te kaloresise me te skajshme mesjetare. Shpresoj se do te vije nje dite kur arti shqiptar do te shkunde nga supet kete sindrome nacionalizmi primitiv, dhe do te cliroje pergjithnje shpirtin e ngecur pas imazheve te ngrysura dhe te vrazhda te Gjergj Kastriotit- Skenderbeut.

Naxhi Bakalli "Perballimi" (fresco painting, 18.4 x 5.6 m, 1982)

***

[ p.s. (1), (2)- Ferid Hudhri "Zgjidhet enigma e portretit autentik të Skënderbeut" ]

Nga Kazmat tek Buldozat

2009-02-08T11:33:00.026+02:00

Fotografia e marre nga gazeta Shekulli (1.2.2009)

Duke lexuar shtypin shqiptar te diteve te fundit nuk ka si te mos te te beje pershtypje lajmi mbi heqjen nga qendra e qytetit te Shkodres e kompleksit skulpturor me titull "Pese heronjte e Vigut", veper kjo e skulptorit Shaban Haderi. Nje njoftim ky qe gjendet edhe ne artikullin e gazetes Shekulli me titull Shkodër, bashkia shkul "5 heronjtë e Vigut" . Nje lajm i tille eshte ne fakt sa i cuditshem por edhe mese normal, po te shqyrtosh relacionet e arteve me "Njeriun e Ri" (te celikosur ne periudhen e diktatures nacional-komuniste shqiptare) dhe te pjellave e tij, te cilat kontrollojne jeten politiko-ekonomiko-kulturore ne shoqerine e sotme shqiptare. Nuk eshte e veshtire te kuptosh se zelli i papare i sistemit te dikurshem totalitar per te zhdukur dhe manipuluar cdo gjurme te hershme ekzistence te artit prehistorik, antik, paleokristian, mesjetar, e pasmesjetar, si edhe mania e shkaterrimit te gjithckaje qe mendohej se nuk ishte e perafert me konceptet dhe nocionet komuniste, natyrshem u trashegua edhe ne ditet e sotme. Ai zell qe beri diku aty nga fundi i viteve "60 ne Shqiperi te kryhej nje genocid i papare shpirteror, kulturor dhe fetar, ajo demagogji e cila solli ne jete njerez-perbindesha, te paafte te bashkejetonin me asgje dhe me askend qe i kundervihej llogjikes dhe bindjeve te tyre politike, eshte mese e qarte se eshte ende gjalle, dhe fatkeqesisht e gjithepushtetshme ne realitetin e sotem shqiptar. Dhe s'ka si te jete ndryshe, pasi ne cdo segment te jetes pastotalitare shqiptare shohim te njejtat figura dhe te njejten kaste politiko-ekonomike, e cila kontrollon jeten e vendit, duke e denigruar ate dhe duke i marre frymen me te njejtin entuziazem kriminal qe e karakterizonte edhe ne periudhen e dogmatizmit te pashoq komunist.

Michel Setboun "Berat, Albania" (Photography, 1980)

Une vete, jam nje artist i cili ka ngritur zerin ne shkrime te meparshme perkundrejt dogmes famekeqe te Realizmit Socialist dhe pershtatjes se saj per afer 50 vjet ne ambientin shqiptar, por nuk mund te pranoj kurrsesi barbarine dhe kanibalizmin e sotem mbi ato gjurme te mbetura te shprehjes se socrealizmit. Me mire nje shoqeri me nje art te vaket dhe medioker, sesa nje shoqeri e privuar nga cdo gjurme qofte edhe e mefshte e tij. Popujt qe nuk mesojne nga e shkuara, apo edhe nga gabimet e tyre, nuk mund te ecin kurre perpara. Realiteti totalitar nacional-komunist shqiptar kishte specifikat e veta, kishte jetegjatesine e vet, ndikimin e tij mbi breza te tere njerezor. Nese do te mbyllim syte duke supozuar se nuk ka ndodhur kurre, apo do t'a injorojme pa mundur te reflektojme mbi fenomenet, karakteristikat, problematikat, demet, potencialet konstruktive dhe shkaterruese qe permbante, si edhe shkaqet e degradimit te ketij realiteti famekeq, asnjehere nuk kemi per te perparuar si individe apo bashkesi njerezish.

Nese shoqerite njerezore, gjithnje kur benin hapa perpara, do te asgjesonin gjithcka qe i perkiste te shkuares, asgje sot nuk do te kishte mbetur per te na lidhur me te. Sikur greket e lashte te shkaterronin gjithsa i perkisnin qyteterimeve egjiptiane ne arkitekture, inxhinjeri e art, sikur romaket te shkallmonin gjithcka greke, sikur bizanti te shperbente gjithcka antike, sikur rilindja t'i vinte kazmen gjithckaje qe kishte ndodhur para saj, sikur iluminizmi e romantizmi t'i vinin zjarrin veprave te rilindjes, e realizmi atyre romantike, dhe keshtu me radhe, a thua do te kishim privilegjin per t'u njohur dhe per te folur per paraardhesit tane, per konceptet dhe mendesise e tyre?

Michel Setboun "Berat, Albania" (Photography, 2006)

Shoqerite njerezore, e natyrisht edhe artet perparojne ne saje te pervojes dhe mencurise qe koleksionojme nga e shkuara, ne saje te deshires per te mos ngelur ne vend, etjes per risi dhe dije, ne saje te sakrificave dhe kembenguljeve per progres, nga ndergjegjesimi dhe analiza e rrugetimeve qe kemi bere per te arritur aty ku jemi, por edhe nga besimi ne nje te ardhme sa me te mire .

Fatkeqesisht ky agim i shekullit te '21, te pakten per realitetin shqiptar, ka shijen e plogesht te gjysmes se dyte te shekullit te kaluar. Kane ndryshuar thjesht ngjyrat dhe kahjet politike te kastes ne pushtet, jo lojtaret, as rregullat e lojes. Hegjemonia e pushtetit, si gjithnje prepotente e mbytese, dhe individi i pazot t'i perballet. Ne malet e Beratit tani qe kane filluar te zbehen gjurmet e corbes totalitare te diktatures se shkuar, shquajme trajtat e qarta te diktatit te ri. Kesaj radhe -permes "Coca Cola"- hegjemonia autoritare qe na qendron si cekan mbi koke, nuk ka karakteristika periferike, por globale. Dhe ndonese flamuj te rinj valeviten qiejve -me ngjyra marramendese dhe aureola genjeshtare, dhe ndonese ne te tjere zotera na duhet te besojme, dhe ndonese kudo predikohet se rrojme nje epoke te re ne marredheniet tona ndernjerezore, se di pse thelle brenda meje -tek shoh ekskavatore te hedhin poshte vepra arti- ndjej te njejtin zhgenjim dhe te njejten pamundesi per t'u perballur e vepruar, me ate qe provuan gjysherit e mi aty ne fund te vitete '60 tek shihnin revolucionet kulturore shqiptare (me origjine sovjetike e kineze), dhe tek ishin te detyruar te mbanin "buzagaz" ne njeren dore kazmen e ne tjetren pushken, per te siguruar vazhdimesine formale dhe ekzistencen trupore ...

Pa Gravitet

2009-02-03T16:26:00.014+02:00

Toni Milaqi "Between Albania and Greece" (acrylic on canvas, 80x60 cm, 1995)

Emigracioni gjithnje, e sot me teper se kurre, ka qene dhe eshte nje fenomen teper i mprehte i shoqerise globale, por edhe i atyre periferike. Nje plage sociale, e cila permban ne vetvete potenciale teper te medha kontradiktash politike, ekonomike, morale, fetare e njerezore. Eshte e veshtire te lindesh diku dhe per shkak te nje sere faktoresh te ndryshem te jesh i detyruar te braktisesh vendin tend, ne shprese te nje jete me te mire, ne kerkim te tokes se premtuar. Dhe pikerisht ne momentin kur le pas dheun ku erdhe ne jete, ne momentin kur ndjen se graviteti me token ame zbehet, dhe se rrenjet solide qe te ushqenin fillojne te keputen nje nga nje, atehere ti si njeri ke humbur -dashje pa dashje- prej ekzistences tende lidhjen tokesore. Provon dyzimin emotiv, duke u kthyer ne nje krijese te ajert. Pa gravitet, pa peshe rendese, anashkalues, nje pluskues i realiteteve shteterore dhe nacionale, i huaj per to dhe shpeshhere i padeshirueshem ...

Kohe Moderne

2009-02-01T16:30:00.015+02:00

Toni Milaqi "The Sixth of December 2008" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Shpeshhere duhet te pranojme se ka momente ne jete te cilat te udhehequra nga ritmet marramendese te menyres tone te jetuarit na rreshkasin neper duar, pa mundur dot te rrokim esencen e gjerave, ne paaftesi per t'u thelluar ne analizen e fenomeneve dhe dukurive qe na perqarken. Kohe pas kohesh verejme vetveten tek sforcohet ne nje turravrap te cartur per permbushjen e nevojave tona konsumatore apo utilitare, te instikteve tona te egra apo te kushtezuara.

Pikerisht ne tilla caste kur kupton pafuqesine si edhe limitet e tua ekzistenciale, kur kupton se prej stafetes ne te cilen merr pjese, asnjehere nuk ke per te dale fitues, kur kupton se minutat e tua aq te vlerta shperdorohen kot, se rruga permes te ciles rend eshte e pakrye, dhe se mundesia per te prekur kordelen e finishit (Itaken e enderruar) eshte vrare qysh ne lindje, pikerisht atehere te vjen ne ndihme arti, si menyre per te analizuar boten dhe per t'i dhene sadopak vlere diteve te tua.

Dhe ne te tilla momente kur zhvishesh nga vogelsite jetesore dhe hedh syte thelle brenda gjithesise tende, kur perpiqesh te hulumtosh raportet e shoqerise ne te cilen gjallon apo ato ndernjerezore, ambjentin rrethues dhe frikerat, ankthet, nevojat e deshirat e tua personale apo kolektive, ne te tilla momente kupton se ndjesia qe provon e jetes se marre dhe gjitherrembim eshte teresisht e genjeshtert dhe mbi te gjitha ekziston si e tille vetem ne koken tende. Ne caste te tilla duke lexuar veprat e mjeshtrave te se shkuares, kupton se asgje s'eshte e re, e se asgje s'ka evoluar. Kupton se dhuna e pushtetit eshte gjithnje e njejte, se shtypja, shfrytezimi dhe pangijshmeria e grupeve te caktuara njerezore ndaj te tjeresh, per fame e pasuri, teresisht te pandryshueshme. Ndryshon letra mbeshtjellese, shija e karameles perbrenda - gjithnje e njejte, e lashte, autoritare, prepotente, arrogante, solide, aspak e cenuar, dhe fatkeqesisht e paprekshme.

***

Francisco de Goya "The Second of May 1808" (oil on canvas, 255 x 345 cm, 1814)

Ne gjashte dhjetor te 2008 fale brutalitetit te klases ne pushtet, dhe sigurisht edhe te zagareve institucionale te saj, u vra ne Athine 16 vjecari Aleksis Grigoropoulos. Menjehere Greqia u perfshi nga nje vale zemerimi dhe dhune, kete radhe popullore. Vrasja e Aleksit nuk ishte shkaku, ishte padyshim preteksti. Ishte ai pretekst qe beri te shpertheje revolta, indinjata, percmimi, kundervenia e drejteperdrejte e rinise greke ndaj sistemit te sotem social, ekonomik e politik, ndaj sistemit te sotem te vlerave. Ishte njejta revolte qe ndjene te rinjte europiane ne Genova (2001) me vrasjen e Carlo Giuliani-t. E njejta revolte me te rinjte e Amerikes Latine apo ata franceze, me ata palestineze apo ata afrikane. Nje bote ne flake, e cila na djeg per sa gjalli per dite e me shume ...

Piktura ime "The Sixth of December 2008" eshte nje nevoje per te folur per keto dukuri. Jo rastesisht jam ballafaquar me Francisco de Goya dhe punen e tij "The Second of May 1808" , e cila u referohet ngjarjeve te vitit 1808 ne Spanje. Dyqind vjet qysh atehere. Lame mbrapa kuajt dhe ngasim motore e makina, lame pas shpatat, per te perdorur arme automatike apo gazra kimike. Ne thelb esenca eshte e njejte. Nevojat ekspansioniste te superfuqive ushtarake gjithnje te pangijshme, dhe dhuna e pushtetit gjithnje aktuale.

Dyqind vjet dhe asgje s'ka ndryshuar. Kur valle do te zgjohemi prej ketyre endrrash te shprishura?

Qente e Dervicianit

2009-01-28T15:11:00.044+02:00

Toni Milaqi "The Dervitsiani's Dogs" (acrylic on canvas, 100x80 cm, 1999)

Toni Milaqi "Sant from Dervitsiani" (acrylic on canvas, 100x80 cm, 1998)

Se di pse m'u kujtuan keto dite qente e djallezuar te Dervicianit. Derviciani (Δερβιτσιάνη, Δερβιτσάνη, Dervitsiani, Dervitsani, Derviçian, Derviçan, Derviçani, Derviçiani) -fshat i cili shtrihet ne krahinen e Dropullit (Δρόπολη) te Poshtem, Gjirokaster (Αργυρόκαστρο)- eshte nje vend ku realja dhe irealja humbasin autonomine e tyre, duke u krijuar keshtu nje realitet magjik dhe njerez -si te pervjedhur prej legjendash e mitesh te lashta.
Ajo qe te ben pershtypje kur flet me banoret e fshatit eshte koncepti i tyre per kohen. Nuk me harrohen -pergjate nje vizites time te vitit 1998- fjalet e nje dervicjoti mbi rrepet e fshatit. "Ky ketu -me tha- eshte nje rrap i mbjelle tani vone, vetem tetedhjete vjecar". Ajo qe me habiti me teper ishte fakti se bashkebiseduesi im nuk kishte mbushur te shtatedhjetat. E degjoje te fliste per faktore qe kapercenin harkun kohor te tetedhjete viteve - vite te cilat ishin pergjakur nga dy luftra boterore, sa e sa ballkanike, nga lufta greko-italiane, ardhja e regjimit komunist, renia e tij, periudhat e pangjyrta dhe te patrajta te tranzicionit te sotem shqiptar- dhe te gjitha keto, te krijohej ndjesia se nuk kishin ndodhur ne me shume se sa nje hapje-mbyllje e befte e qepallave te syve.
***
Derviciani, i ndertuar si mjaft fshatra te tjere te minoritetit grek ne faqe te maleve, te krijon pershtypjen e nje njesie gjeografike shume pak te prekur nga moda, sistemet dhe koha. Si i harruar, apo edhe kryenec ne te njejten kohe, ne ruajtje te karakteristikave te tija dalluese.
***
Qente e Dervicianit kane nje sekret, te cilin e mesova rastesisht nje nate te ftohte -por me hene te plote- vjeshte te vitit 1994. Cdo mbremje, diku aty pas mesnates, braktisin shtepite e gurta (ne oborret e te cilave shkepen me gjume diten), e ashtu turravrap sulen permes rrugicave te thepisura, per tu mbledhur ne sheshin e fshatit, aty pak me poshte rrapit qindravjecar. Aty ne te njejtin vend ku rreh pergjate diteve pulsi i fshatit, aty ku takohen grate dhe qajne hallet, aty ku behen dasmat e aty ku percjellin te vdekurit, aty ku dashurohen e aty ku ndahen njerezit, aty ku luajne femijet e vrasin kohen pleqte, aty ku bashkohen mahallate e ndryshme dhe merr forme jeta. Aty mblidhen nate per nate qente, ndoshta per te ruajtur fshatin. Te gjithe trupvegjel, por te shpejte si djaj. Me sy gjithe naze dhe hunde finoke ...
Rastisi qe ate nate te vitit '94 te mberrij vone ne Dervician. Taksia na la diku aty afer. Paprimtas tek kalonim prane rrapit hijerende, ndjeme te rrethoheshim nga nje hordhi e tere qensh. Nuk pipetine. Tiparet e tyre lozonjare konturoheshin butesisht nga lepirjet e drites se henes. Na hetonin. Nuk e dhame veten duke treguar frike. As ata. Vazhduam rrugen. Ne momentin kur kishim mberritur ne porten e shtepise ne te cilen do te kalonim naten -nja njeqind hapa larg sheshit te rrapit- dhe pikerisht atehere kur po hynim brenda, degjuam lehjet e para te qenve, qe me siguri lajmeronin per ardhjen tone, te cilat sa erdhen e u bene me te forta dhe qe cuditerisht nuk pushuan me pergjate tere nates.
Ne mengjes heret dola gjithe kureshtje tek rrapi. Kerkoja me sy krijesat mistike te nates, por nuk i hasa askund, si te ishin zhdukur, a thua se i kish perpire dheu. Drita kish pushtuar boten dhe te ftohtet e nates ishin shkrire prej diellit, bashke me to edhe lehjet e qenve...

Liza Evert "Dervitsiani, Dropoli, Albania" (Photography, 1993)

Michel Setboun "Dropoli, Albania" (Photography, 1981)

Vasilis Stergiou "Dervitsiani, Dropoli, Albania" (Photography, 2008)

Elias Baroutas "Dervitsiani, Dropoli, Albania" (Photography, 2008)

Marrosje Dionisiake

2009-01-17T18:49:00.020+02:00

"Vase With Erotic Figures" (Apollonia [Fier], plaster, roman period), Archaeological Museum, Tirana, Albania

Nje veper e mrekullueshme artistike -e cila eshte pjese e koleksionit te Muzeut Arkeologjik ne Tirane- eshte "Vazo me Figura Erotike". Nje ene qeramike kjo, e zbuluar nga ekspeditat arkeologjike te vitit 1959 ne Apolloni (Fier), qe mendohet se i perket periudhes romake.

Ajo qe ben menjehere pershtypje -ndonese duken qarte gjurmet e pameshirshme te kohes, pjeset e demtuara, si edhe nderhyrjet restauruese- eshte virtuoziteti konceptual, kompozicional dhe stilistik i ketij objekti kaq grishes qeramik. Ne qafen e vazos eshte misheruar portreti i Dionisit - perendi e bimesise dhe e veres, mbrojtes i vitikultures, nje nga perendite me te rendesishme te antikitetit grek. Nje interes te madh shfaq stilizimi i tipareve te tij, me floke kacurrela dhe nje mjeker teper karakteristike. I qete, autoritar, por edhe uzurpues i gjithesise te ciles i jep jete dhe ka nen kontroll.

Ekspresive eshte dinamika e linjave kompozicionale tek skenat erotike, te cilat marrin trajte ne pjesen e poshtme te enes. Konturet e rrumbullakte dhe te thjeshtezuara te figurave njerezore, kane dicka befasuese. E tere kjo marrosje dionisiake, ku Erosi eshte i gjithepranishem, s'eshte gje tjeter vecse shprehja e triumfit te vete jetes. Figura krenare e mashkullit, si edhe pasiviteti tejet erotik i femres, ulerasin permes thyerjes kaq agresive kompozicionale mbi hapesirat e vazos.

Eshte fat shume i madh, qe pas tere ketyre shekujsh te kemi mundesine te disponojme nje veper kaq unikale te qeramikes antike. Ajo qe duhet theksuar eshte se me gjithe vlerat e padiskutueshme artistike, kjo ene kishte ne te njejten kohe funksion utilitar. Gje qe deshmon se c'rol paresor luante arti ne jeten e perditshme, ne periudhat e ndryshme te antikitetit greko-romak.

Persa i perket tematikes erotike te vazos -duke qene edhe une vete nje hulumtues dhe levrues i ketij faktori, permes artit tim- jam me te vertete i lumtur tek ndesh nje objekt te tille kaq rrezatues dhe te rralle.

Fatlum njerezit qe njomen buzet me veren e kesaj ene, fatlum edhe ne qe njomim shpirtrat me objekte te tilla artistike, kaq dehese dhe bujare ...

Edi Hila

2009-01-05T19:27:00.032+02:00

Edi Hila "Planting Trees" (oil on canvas, 199x150 cm, 1971)

Edi Hila (1949, Shkoder) eshte nje nga artistet me interesant ne pikturen shqiptare. Nga ata piktore qe megjithese jetoi dhe punoi edhe ne periudhen e soc-realizmit, permes vullnetit, njohurive, kerkimeve dhe aftesive te tija krijuese, arriti te shpalose nje art teper individual, te mbarsur me vlera e ide, te fresket dhe te sinqerte.

***

Nje veper teper e rendesishme ne jeten e tij, por edhe e viteve 1940-1990 ne pikturen shqiptare eshte edhe "Mbjellja e pemeve". Sic pohon edhe vete autori ne nje interviste tek gazeta Shekulli ishte kjo pikture qe do te ndryshonte tere rrjedhen e jetes se tij te mevonshme.

"... Koincidoi me një ekspozitë "Nëndori" ku mori pjesë dhe Edison Gjergo me "Epikën e yjeve të mëngjesit" ..."

Ne nentorin e vitit 1971, dy nga veprat me te rendesishme te shekullit te kaluar ne artin shqiptar, u ekspozuan per here te pare krah per krah. Ishte Edison Gjergo me"Epiken" e tij dhe Hila me"Mbjelljen e pemeve". Ajo qe bashkonte keta krijues kaq te ndryshem nga njeri-tjetri, ishte fakti (aspak i rastesishem) se ndezen disa shkendija drite permes territ te shoqerise dhe artit shqiptar. Ishte mekati se guxuan te hedhin veshtrimin pertej dritarezave te burgut, te favorizuar edhe nga klima disi me liberale e fillim viteve '70, si edhe pergjumja e gardianeve. Ndoshta edhe per t'iu kundervene eres mbytese te mykut apo te kalbezimit, dhe duke bere te vezullojne vetetima drite, ngjyre dhe shprese. Ndodh shpesh here ne jete, kur endrrat jane me te medha nga c'jane ne gjendje te pranojne e te mbartin mendjet dhe shpirtrat tane, te kthehen ne ogurzeza. Keshtu ndodhi edhe me keto dy vepra, por me teper me kontekstin social-politik qe percillnin ato. Pikerisht freskia e ajrit qe vershoi ne jeten kulturore shqiptare ate nentor te vitit 1971, ishte shume me teper nga c'duronin mushkerite e sfilitura prej dekompozimit te shoqerise totalitare shqiptare. Ishte nje fshikellime ndjesish dhe konceptesh qe duhej vrare ne cdo qelize, ishte herezi!
Edison Gjergo perfundoi ne burg, Edi Hila ne pulari...

***

Nuk duhet te jesh specialist te kuptosh fishekzjarret e ngjyrave qe burojne prej "Mbjelljes". Nuk do perpjekje te madhe te ndjesh dinamiken morfologjike/konceptuale qe shpallosin pemet e marrosura. Nje nder risite stilistike te kesaj pune eshte thjeshtesia befasuese e formes, permes nje stilizimi esencial dhe nje modulimi teper grishes plastik, diku i kursyer e diku plot pasuri elementesh koloristik. Blute marramendese dhe atmosfera e ftohte (karakteristike ne punet e Hiles), ne nje martese harmonike me elementet e ngrohte qe kryesisht hasen ne figurat e te rinjve. Shperndarja kompozicionale e aksionisteve ne kuadratin piktorik si edhe thyerjet vertikale te pemeve na flasin per nje krijues teper te qarte dhe te zhdervjellet ne kendveshtrimin e tij artistik.

Ajo qe bie ne sy eshte perqasja idilike e realitetit dhe nje atmosfere deliri optimist qe ngjizet pas cdo penelate, e dukshme kjo edhe atehere kur forma sintetizohet, apo kur anatomia e figurave si dhe ligjet e perspektives injorohen duke i lene vendin nje perqasjeje me formale. Edi Hila pershkruan me se miri ato c'ka perjetonte ne vetvete, por njekohesisht edhe preokupimet, nevojat, romantizmin e paster te brezit te tij. Filizat e pemeve jane filizat e se ardhmes dhe krijuesi kete te ardhme e sheh plot ngjyra, drite dhe jete...

Pastaj erdhen me radhe: Pleniumi i Katert, Ministria e Puneve te Brendshme, Sigurimi i Shtetit, Sekretari i Partise, Mbledhja, Kritika e me pas Pularia. Dikush permes nates enderronte diellin dhe sigurisht qe ky fakt perbente krim.

Edi Hila "The Beach" (oil on canvas, 135x89, 2005)

***

Jo rastesisht kam sjelle ketu nje veper te vitit 2005. "Plazhi". Me nje diferencim kohor afer 35 vjecar arti i Hiles sigurisht qe ka evoluar, qofte ne forme qofte ne mendim, por ka dhe te perbashketa. Edi Hila vazhdon te flase per kohen e tij. Te shprehe problematikat dhe mendimet per shoqerine ku gjallon. Flet per Shqiperine sot. Na thote se fantazmat e totalitarizmit jane ngulur thelle ne token shqiptare, na thote se trauma nacional-komuniste jeton, eshte ende gjalle. Ne nje peizazh te tille absurd e tejet ballkanik, si fragment i shkeputur prej ndonje filmi te Kushturices, ngrihet jeta shqiptare. Njerez qe perpiqen te kryejne ritualet e tyre njerezore, ne nje realitet ku demonet e te shkuares jane ende gjalle.
Piktori flet prape per turmen. Kete radhe nuk ekzistojne ngjyra te cmendura. As zjarre rinore. As deshira per te pushtuar qiejt. As endrra. Tashme personazhet e Hiles nuk kane karakteristika konkrete. Jane te larget, te perhumbur, te lodhur, te shtrire, pa energji. Nje turme e rraskapitur, e pergjumur, pasive. Ngjyrat jane fikur dhe grija ka pushtuar boten...

Edi Hila pershendetje!

Nacionalizmi dhe Arti Shqiptar

2009-01-01T10:57:00.076+02:00

Michel Setboun "Propaganda Poster, Albania" (Photography, 1981)

Prej kohesh me ka preokupuar si njeri, por njekohesisht edhe si artist, relacioni ndermjet nacionalizmit dhe artit. Prej vitesh perpiqem te kuptoj fazat te cilat pershkon filozofia kolektive e turmes; te studioj motivet, kushtet dhe rrethanat qe e ushqejne ate. Per te analizuar lidhjen nacionalizem-art, fillimisht duhet te evidentojme karakteristikat/hapesirat qe posedojne ne shoqerite tona, keto dy nocione, apo veprimtari njerezore.

Nese me nacionalizem do te kuptonim nje ideologji qe hedh shtat mbi idene e kombit, duke e kthyer kete te fundit ne dogmen baze te kendveshtrimit mbi boten dhe gjerat; dhe me artin do te nenkuptonim ate veprimtari krijuese te njeriut, e cila mbeshtetet ne eksplorimin e gjithesise njerezore, te ambientit rrethues, duke u ushqyer po keshtu nga pervoja e se shkuares dhe etja per risi; atehere mund te themi qartazi, se keto nocinone nuk kane ne asnje menyre dhe me asnje kusht pika takimi dhe te perbashketa. Pikerisht per faktin se dogmatizmi i doktrinave nacionaliste (mes kufijve strikte dhe te hekurta ideore qe i karakterizojne), konservatorizmi ideologjik dhe formal, si edhe ekzistenca e nje sere temash tabu, nuk mund te kene asnje emerues te perbashket me hulumtimet me te thella te racionales (te vetedijshmes) dhe te iracionales (te pavetedijshmes), me tallazet e unit dhe bubullimat e shpirtit, me frymen anarkike qe shoqeron aktin e te krijuarit dhe te mosbindurit ne hyjni e demone, me deshiren dhe nevojen per t'u ndjere i lire.

Odhise Paskali "The Flag Keeper" (bronze, 1934)

***

Nese do te fokusonim dhe do te vendosnim nen mikroskop raportet e nacionalizmit me ato te artit shqiptar pergjate kthinave te viteve, veme re nje lulezim total divergjencash sa te huaja, po aq edhe harmonike me njera-tjetren. Por ne radhe te pare le te percaktojme fazat dhe shtrirjen ne kohe te artit shqiptar.

Mund te evidentojme kater periudha te medha:

1.Periudha e Lindjes Kombetare (1850-1910)
2.Periudha e Pavaresise (1910-1940)
3.Periudha e Realizmit Socialist (1940-1990)
4.Periudha Pas Shembjes se Regjimit Komunist (1990-...)

***

Gjeneza e tij eshte e ashtequajtura Rilindja Kombetare. Ne fakt qe ketu nis gabimi trashanik historik, por edhe thurja shterpe e mitologjise etnike shqiptare. Qe te perdoresh termin ri-lindje duhet qe ne radhe te pare te jete kryer lindja. Periudhat e meparshme ne artet vizuale te krahinave, te cilat qysh nga viti 1912 identifikohen gjeografikisht si Shqiperi, fatkeqesisht nuk mund te ofrojne asnje forme apo rryme arti e cila te kete karakteristika te mirefillta dhe unike shqiptare. Po te kthejme syte mbrapa ne kohe do te hasim gjurme te periudhave te ndryshme antikitetit grek (gjeometrike, arkaike, klasike, helenistike), do te hasim gjurme periudhes romake; te artit dhe arkitektures paleokristiane greke, te periudhes bizantine dhe pasbizantine greke; por kurrsesi as edhe nje objekt te mirefillte artistik i cili mund te vetepercaktohet si shqiptar.

Pra termi Rilindja Kombetare eshte tejet abuziv tek bashkebisedojme me historine, qyteterimet, si edhe etnite qe banuan permes mijevjecareve truallin gjeografik te Shqiperise se sotme. Termi i duhur dhe i sakte per te percaktuar periudhen historike 1850-1910 (ne artet vizuale) do te ishte Lindja Kombetare Shqiptare. Nder perfaqesuesit kryesore te kesaj rryme mund te permenden Kol Idromeno, Spiro Xega, Andrea Kushi, e Simon Rrota. Per nga vecorite stilistike dhe konceptuale keta artiste u perkunden midis konsevatorizmit akademik ne forme dhe evokimit te elementeve te ndryshem folklorik, popullor dhe etnologjik; pa mundur dot te krijojne nje gjuhe te tyren artistike dhe karakteristika individuale.

Kristaq Rama "Shote Galica" (bronze, 57x37x18 cm, 1984)

***

Duke ndjekur rrjedhen, stacionet dhe periudhat historike te artit shqiptar, do te ndeshemi me nje brez qe vuri themelet ne krijimin e karakteristikave dhe fiziognomise kombetare; Periudha e Pavaresise. Shume prej perfaqesuesve te ketij brezi kryen shkolla akademike ne vendet fqinje (Itali, Greqi). Disa syresh ishin Odhise Paskali e Janaq Paco, Vangjush Mio e Androniqi Vangjeli Zengo, Zef Kolombi e Abdurrahim Buza. Dhe megjithese ishte brezi me i shetitur, me kozmopolit, ne lidhje me brezin paraardhes dhe ate pasues, kjo gjenerate njerezish ishte ne te njejten kohe edhe deshmitare e nje periudhe nga me te ashprat ne historine moderne te njerezimit, ate te dy luftrave boterore. Ne keto kushte kur nocione si humanizmi, apo jeta njerezore u zhvleftesuan pamase, u be domosdoshmeri per keta artiste shqiptare, krijimi dhe kultivimi i nje lloj ndergjegjeje kombetare, apo i nje fare strehe etnike-kolektive (permes artit) ku nuk do te ndiheshin te vetem dhe ku ndoshta do te gjenin prehje edhe frikerat e tyre ekzistenciale.

Spiro Kristo "Femijet" (oil on canvas, 193 x 205 cm, 1966)

Shohim nga kjo gjenerate artistesh nje mori veprash ku nevoja per te himnizuar krenarine kombetare dhe afshet patriotike, shpesh here ia kalon edhe deshires per te krijuar dhe per t'u shprehur nepermjet procesit te krijimit. I shohim tek konsumohen mes shablloneve vizive si "Ngritja e flamurit", apo "Lidhja shqiptare e Prizrenit", tek figura kombetare si Gjergj Kastrioti apo Ismail Qemali, dhe nuk arrijme te kuptojme se c'vlere kane dhe cdo te mbetet nga te gjitha keto.

Nese arti i madh u drejtohet te gjitheve, nese Homer, Aeschylus dhe Aristophanes jane burim frymezimi -sot disa mijera vjet me vone; nese Leonardo dhe Michelangelo, Shakespeare dhe Dante Alighieri, Tiziano dhe El Greco, Goethe dhe Voltaire, Balzac dhe Victor Hugo, Picasso dhe Matise, pershkruajne permes artit te tyre dhimbjen dhe endrrat njerezore dhe u drejtohen te gjitheve; edhe atij fshatarit vogelush dhe te pangopur ne Kolumbi, qe me vone do te behej nje nga penat me te medha te njerezimit -me emrin Gabriel G.Marquez, edhe atij djalit te zbehte por me mendje te ndritur nga Algjeria qe e therrisnin Albert Camus, edhe asaj shqiponjes amerikane qe degjonte ne emrin Hemingway, edhe atij djaloshit gjirokastrit qe dinte te rrefente bukur por qe nuk shihte perpos hundes se tij; pra nese arti i vertete eshte pasuri e cdo individi kudo ne bote, mund te themi me gojen plot se problematikat dhe sirenat nacionaliste qe uzurpuan artin shqiptar dhe qe rrenjet i kane kryesisht ne Periudhen e Pavaresise, shume pak gjera jane te afta te thone jashte kontekstit te tyre propagandistik dhe kombetarist.

Dhe dicka tjeter, nuk ekziston ne historine e artit as edhe nje veper e vetme, e rendesishme, e cila te jete e mbrujtur nga dogmatizmi nacionalist dhe njekohesisht te jete edhe e vlerte. Zakonisht keto pune qe shfrytezojne artin, por nuk jane art, ndrydhen brenda limitesh dhe shabllonesh etnik dhe u flasin nje grupi teper te vogel njerezish, pa mundur te shkojne me tutje. Ekzistojne vepra qe u bazuan mbi ngjarje dhe konfrontime kombetare, duke marre shkas nga to por qe nuk mbeten aty, te cilat flasin per arketipe dhe problematika gjithenjerezore. Me vijne nder mend "Liberty Leading the People" e Eugene Delacroix, apo "Guernica" e Picasso-s. Vepra te cilat moren tharmin nga shqetesime kombetare, por qe e shtjelluan problemin ne nje aspekt me te gjere, nen nje prizem human dhe mbarenjerezor.

Spiro Kristo "Zoter te Vendit" (oil on canvas, 230x193 cm, 1969)

***

Periudha e Realizmit Socialist eshte edhe me ekstremja per sa i perket dinamikes veteshkaterruese dhe ndikimit qe pati ne shoqerine shqiptare. Retorika nacionaliste me kalimin e viteve u rrit e hodhi shtat, duke u pasuruar me elemente te tjere si nocionet e militantizmit, krenaria per racen, percmimi per gjithcka te huaj, hyjnizimi i boshtit ideologjik komunist, zhveshja nga nevoja per te eksploruar boten emotive, krijimi i nje individi qe nuk eshte e nevojshme te mendoje apo te ndjeje, porse te jete nje percues i mire i doktrines se kuqe alla-shqiptarce. Te gjitha keto se bashku me nevojen e sistemit komunist per te perdorur artin si nje mjet teper efikas propagandistik, si nje opium letargjik, shpirteror dhe mendor, bene qe rezultatet e ketij eksperimenti te farketojne vertet monstra ne shoqerine shqiptare.

Dhimitraq Trebicka "Pas Qitjes" (oil on canvas, 150 x 152.5 cm, 1973)

Kudo ne veprat e kesaj periudhe do te dallosh njerez te armatosur deri ne gryke, me thika e me shpata, me pushke e kallashnikove, me topa e me tankse, brenda keshtjellash te fortifikuara dhe bunkeresh te pafund. Personazhet e pikturave, e skulpturave, e grafikave dhe vizatimeve ngjajne si te fantaksura, si zobi. Here si te pajeta, si mekanizma te pashpirta te kontrolluara dhe te komanduara nga tjeterkush, here te perhumbura ne pritje te nje armiku imagjinar qe s'ka per te ardhur kurre, here inatcore, e here me nje buzeqeshje groteske dhe te pakuptimte ne fytyre, tek shtrengojne pushket dhe shpatat (1).

Vilson Halimi , "Shoke Lufte, Shoke Jete" (oil on canvas, 139 x 202.5 cm, 1974)

Dhe ne kete atmosfere militare kur ne nje dore mbahej kazma dhe ne tjetren pushka, erdhi ne jete edhe Njeriu i Ri Shqiptar. E ardhmja. Regjimi komunist investoi tek ky filiz i ri i se ardhmes. Pasi dogji cdo objekt mesjetar dhe pasmesjetar kulti, pasi shkermoqi dhe shtypi nen thundra totalitare cdo percapje te te porsaardhurit ne jete per te jetuar, e vendosi ate ne inkubatorin ideologjik te pergatitur posacerisht per te. E padyshim ne nje bote tejet te mbyllur, te izoluar nga gjithcka dhe kushdo, te filtruar dhe te thate, arti kishte nje rol teper paresor ne formimin e trashegimtarit. Femijet mesoheshin qysh ne djep te mbanin pushke dhe kobure nder duar, te luftonin me shpata, te visheshin si partizane dhe te vrisnin ne te njejten kohe sa me shume kolonizatore greke, gjenerale romake, pashallare turq, prifterinj ortodokse, fashiste italiane, naziste gjermane, vetadministrues jugosllave, revizioniste ruse, batakcinj kineze e imperialiste amerikane. Gjithe bota ishte perballe. Njeriu i Ri hidhte valle, i vetem, ne goje te ujkut dhe dihet qe ujku do plumb...

Naxhi Bakalli "Luftetare te Lidhjes" (oil on canvas, 1981)

Realizmi socialist shqiptar ne artet vizive mbante mbi supe nje barre teper te madhe te eksperimentit historik me brezat e lindur ne epoken e totalitarizmit komunist. Helmi i hedhur (demagogjik dhe propagandistik) ne shpirtrat e tere atyre brezave, mbi armiqte qe na kane hale ne sy, si dhe mbareshtimi i instikteve me te egra nacionale qe levrinin nga poshte shoqerine shqiptare, ka bere te pillen sot perbindesha te frikshem obskurantist, shpesh here te paafte te mendojne dhe shijojne boten ndryshe nga c'jane mesuar ta perceptojne ate qysh ne femijeri. Nuk eshte aspak cudi nata nacionaliste qe kalon shoqeria dhe njeriu shqiptar, kudo qofte ai. Duhet durim dhe shprese se dikur do te agoje...

Zef Shoshi "Isa Boletini me Trima" (oil on canvas)

[ p.s. (1) -Kur flasim per artin shqiptar te realizmit socialist, flasim per atmosferen mbizoteruese, kushtet ku hodhi shtat dhe rolin qe luajti. Sigurisht qe ne kete atmosfere te mykur, nuk mund te perfshihen artiste si Edison Gjergo, Edi Hila, apo Gazmend Leka, pasi realiteti artistik i tyre ishte paralel, periferik dhe aspak qendror ne corben propagandistike qe mbizoteroi per afer pesedhjete vjet ne Shqiperi. Sa per fazen e katert, ate te pas viteve 1990, do te jete objekt analize ne shkrime te vecanta. ]

Pema e Vitit te Ri

2008-12-30T19:49:00.009+02:00

Toni Milaqi "Decorating the Christmas Tree" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2002)

Ne nje nate me hene te plote, e stolisem edhe pemen e vitit te ri; me gjithfare loderzash dhe topash shumengjyresh; i mbushem edhe degezat e saj me llampa te panumerta; i vume ne maje edhe yllin vezullues; dhe kenge krishtlindjesh degjohen ne sfond ...

Dhe megjithese i beme te tera keto, s'arrijme te kuptojme nga ku burojne te trishtet e pafajshem te pemes ngjyraplot ...

Epiri flet Greqisht

2008-12-20T13:02:00.051+02:00

Greek Epigraphy in Northern Epirus (Bouthrotos [Butrint], 400 B.C.)

Shkak per keto mendime dhe materiale te sjella ketu, u be nder te tjera edhe artikulli i sotem i gazetes "Shekulli" me titull "Mbishkrimet e Butrintit, një botë autentike", ne te cilen sillet nje interviste me Prof. Faik Drinin. Ky i fundit konkuron ne konkursin e albanologjise te ketij viti me materialin "Mbishkrimet e Butrintit". Thote nder te tjera z. Drini (sipas gazetes shekulli):

"... Mbishkrimet e Butrintit që paraqesim në këtë libër janë korpusi i mbishkrimeve greke të Ilirisë së jugut dhe të Epirit ..."

Deri ne c'mase valle duhet te mbyllim veshet, per te mos u bere pjesemarres ne kete sofer bujare te absurdit neoshqiptar?! Deri kur duhet te degdisim llogjiken, per te siguruar vazhdimesine ekzistenciale te saj?! Deri kur do te perdhosim cdo gjurme historike te se shkuares me ngjyrimet e flakta nacionaliste te koheve moderne? C'nevoje mund te shtyje nje njeri te marre pjese ne nje konkurs te albanologjise me studime qe s'kane aspak lidhje me albanologjine, porse me qyteterimin grek te Epirit, me analizen e mbishkrimeve greke, te personave qe flasin greqisht, qe mbajne emra greke, qe jane perfaqesues te civilizimit grek te kohes; dhe te gjitha keto t'i shese si ilire?! C'vlere ka te perpiqesh te besh te bardhen - te zeze dhe te pagezosh me cdo kusht si ilire (proto shqiptare) nje histori qe deshmon ne cdo gjurme te lene pas, ne cdo pikture a skulpture, element arkitekturor a pllake varri, ne cdo monedhe a objekt qeramik, qenesine e saj te padiskutueshme greke?!

Ancient Sun Clock (Berat, marble, 200 B.C. ), Archaeological Museum, Tirana, Albania

"... Mbishkrimet janë në gjuhën greke të vjetër, por zbulojnë një botë që është e ndryshme nga bota greke ..." (Faik Drini)

Ka valle shprehje me perfekte te lemshit meditativ dhe konceptual qe ka kaplluar historiografine neoshqiptare dhe teoricentet e saj ne lidhje me Epirin dhe domosdoshmerine e ilirezimit (shih: shqiptarezimit) me cdo kusht te tij? Si valle mund te zbulosh nje bote qe nuk eshte greke, tek dicka qe cdo qelize e saj sendertohet mbi kosmoteori po aq greke te te qenurit?! Nje njeri qe ka dije elementare mbi qyteterimet antike greke, do te njihte se konceptet themelore ne lidhje me jeten, te atyre shoqerive, jane po kaq te ndryshme dhe te larmishme sa edhe njerezit qe i udhehiqnin, filozofite apo pricipet e tyre. Dhe te gjitha keto ne varesi te vendit dhe kohes. Keshtu per shembull nga te tjera parime udhehiqej Athina e Perikliut dhe nga te tjera Sparta e Leonidhes. Kjo nuk do te thote se te dyja keto qytet-shtete nuk i perkisnin te njejtit civilizim, atij antik grek. Ajo qe i bashkonte keto qyteterime ishte gjuha. Mbi gjuhen ngrihen civilizimet e ndryshme, perkatesite dhe identitetet etnike te popujve. Mbi kete gjuhe ngrihej edhe qyteterimi antik epirot; mbi kete gjuhe edhe ai maqedon.

Greek Epigraphy [Helenistic Period] in Northern Epirus (Mallakaster, 28x41 cm, 300 B.C.), National Historical Museum, Tirana, Albania

Perrallat dhe konstruktimet mitologjike te historiografise neoshqiptare mbi ilire ne Epir, s'jane gje tjeter vecse shprehja me entuziaste e mjerimit shkencor dhe historik, pa patur asgje te perbashket me faktet e pakundershtueshme qe burojne prej arkeologjise. Qyteterimi antik i Epirit ishte nje qyteterim i mirefillte grek dhe muzete arkeologjike jo vetem greke apo shqiptare, jane te tejmbushura me evidenca te padiskutueshme qe deshmojne kete fakt, duke permendur ketu elemente te arkitektures, skulptures, qeramikes, epigrafite dhe gjithfare materialesh te tjera qe kane mberritur deri ne ditet e sotme.

Onouphrios Cypriotes [Onufer Qiprioti] "Christ Pantokrator" (icon on wood, 16th Century A.D.)

Rasti i mesiperm s'eshte as i pari dhe as i fundit shembull, i cili na tregon qarte menyren se si shtremberojne historine te ashtequajturit studiues dhe historiane shqiptare. E njejta gjuhe e perdhunuar shkencor-historike perdoret edhe ne analizen e shekujve te mevonshem te periudhes bizantine dhe pasbizantine ne Epirin Verior. Nje teme qe e kam trajtuar edhe me pare ne shkrimin "Fantazite e Cartura Identitare dhe Germadhat e Llogjikes" . Injorimi i deshmive dhe te dhenave historike mbi ekzistencen e pakundershtueshme greke (nje ekzistence e vetme, zinxhir, pergjate mijevjecareve deri ne ditet e sotme), krijimi i historise ne letra dhe retushimi (fantastiko-shkencor) si ilire, apo shqiptare i qyteterimeve te mirefillta greke pergjate mijevjecareve ne Epirin Verior (duke filluar me ate antik, paleokristian, bizantin, pasbizantin, e duke mberritur deri ne ditet e sotme me minoritetin grek te Shqiperise), nuk mund te sjelle asnje dobi ne nevojen per perqasje te njerezve dhe komuniteteve qe jetuan historikisht ne keto zona.

Nikolaos, Son of Onouphrios "Virgin of Tenderness" (icon on wood, 16th Century A.D.)

Pergjigjen me te mire ndaj mediokritetit shkencor, amatorizmit historik si edhe sirenave te cartura nacionaliste ne leximin e se shkuares, e shprehin vete veprat e artit qe kane mbijetuar ne kohe. Vepra qe i perkasin te gjitha periudhave historike/artistike, qysh prej antikitetit te hershem, bizantit, e deri ne ditet e sotme. Deshmi te pakundershtueshme te historise te mrekullueshme greke te zones se Epirit te veriut. Jane artistet ata qe deshmojne komunitetin etnik dhe qyteterimin ne te cilin bejne pjese. Eshte Onufri, i biri Nikolla, Onufer Qiprioti, Johan Cetiri, Kostandin dhe Athanas Zografi, Kostandin Jeromonahu (te gjitha emrat jane te shqiperuar) dhe plot te tjere, ata qe na thone fare qarte se kujt perkatesie kombetare apo civilizimi i jane pjesemarres dhe i japin jete.

Anonymous... "Christ Pantokrator" (icon on wood, 17th Century A.D.)

Jo rastesisht kam prure ketu ikona qe i perkasin autoreve te ndryshem te ashtequajtur shqiptare, per faktin se trojet ne te cilat punuan gjenden aktualisht brenda shtetit te sotem shqiptar. Te gjitha keto vepra bejne pjese ne koleksionet e ndryshme te artit mesjetar qe posedon Shqiperia. Duke i analizuar me hollesi ato, veme re se jane te tejmbushura me paragrafe te tera ne greqisht (zakonisht ne pjesen e poshtme te tyre), me hollesi ne lidhje me veprat, autoret, sponsoret, vendin dhe kohen e krijimit. Pa asnje element, emer, apo fjale qe mund te te sjelle nder mend dicka shqipe apo shqiptare.

Constantinos Ieromonachou "Virgin Mary" (icon on wood, 1710)

Greqishtja e kristalte, me shtrirje ne kohe (shek. 13, shek.14, shek. 15, shek. 16, shek. 17, shek. 18, shek. 19), teknika dhe shkolla piktorike ne te cilat kane hedhur rrenjet dhe ushqehen mjeshtrat e Epirit Verior (e kam fjalen per shkollen e Kretes dhe ate te Maqedonise), jane faktet me kryenece te asaj se c'gjuhe flisnin banoret e Epirit nder kohera dhe se kujt qyteterimi i perkisnin.

Constantinos Zografos "The Twelve Apostles" (icon on wood, 1762)

Eshte e qarte se njerezit qe flasin greqisht, qe shkruajne dhe komunikojne ne greqisht, qe besojne ne hyjni greke, qe krijojne nje art te mirefillte grek, qe shesin e blejne me monedha greke, qe hane ne poce balte me ornamentike greke, qe mbajne emra greke ne pllakat e varreve, qe ndertojne shoqerite e tyre mbi civilizime greke, qe kendojne dhe qajne te vdekurit e tyre ne greqisht, s'jane gje tjeter vecse greke. Sa per Epirin dhe kryesisht ate verior eshte toka e zoterave te qiellit dhe ne ate toke prej mijera vjetesh hyjnite kendojne e flasin edhe (se paku) ne greqisht...

Ioannis Tsetiri [Cetiri] "Saint Nicholas" (icon on wood, 1812-1814)

***

(p.s. Fotot e veprave te artit antik dhe mesjetar te cilat jane sjelle ketu jane pjese e koleksionit te muzeve:

1.Muzeu Historik Kombëtar, Tirane
2.Muzeu Kombetar "Onufri", Berat
3.Muzeu Kombetar i Artit Mesjetar, Korce
4.Muzeu Arkeologjik, Tiranë

Per me shume hollesi: "Muzete ne rrjet" )

"Cheapart 14" -Ekspozita

2008-12-12T15:50:00.028+02:00

"Cheapart 14" - Cheapart Gallery, Athens, Greece (Dec. 2008)

Levizja vizuale cheapart eshte nje nga evenimentet me interesante ne fushen e arteve pamore ne Greqi. Fale nje aktiviteti teper te pasur 13 vjecar dhe prezantimit te mbi 300 artisteve brenda dhe jashte Greqise, kjo levizje le gjurme me larmine e pikeshikimeve, ngjyrave, koncepteve, si edhe per freskine e prizmit mbi te cilin sendertohet raporti i artistit, vepres se artit, tregut dhe spektatorit .

Nje nga arsyet qe me bene te marr pjese pa as me te voglin hezitim ne kete udhekryq artistik, eshte nder te tjera edhe fakti se galeria "cheapart" gjendet ne zemer te "Eksarkia-s" (zone e cila konsiderohet si "keshtjella" e anarshizmit ne Greqi); dhe kjo vecori gjeografike me ngacmon.

Disa fotografi nga ekspozita e dhjetorit 2008 po percjell ne kete postim.

"Cheapart 14" - Cheapart Gallery, Athens, Greece (Dec. 2008)

"Cheapart 14" - Cheapart Gallery, Athens, Greece (Dec. 2008)

"Cheapart 14" - Cheapart Gallery, Athens, Greece (Dec. 2008)

"Cheapart 14" - Cheapart Gallery, Athens, Greece (Dec. 2008)

"Cheapart 14" -Cheapart Gallery, Athens, Greece (Dec. 2008)

Era Kuterbuese e Kapitalizmit

2008-12-07T13:11:00.015+02:00

Toni Milaqi "Grey Day" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2006)

Vrasja e nje te riu 16 vjecar ne rrugicat e Eksarkia-s (Εξάρχεια), ne qender te Athines dhe pak metra larg galerise Cheapart, ne te cilen punonim per te ndertuar ekspoziten e re, shkaktoi nje vale te papermbajtshme reagimesh dhe episodesh dhune, duke e kthyer keshtu jo vetem kryeqytetin, por edhe mjaft qytete te tjera te Greqise ne arene lufte. Dhjetra dyqane dhe makina te djegura; njezet e kater police te plagosur; shtate arrestime...

Lajme te kobshme. Nje 16 vjecar i dergjur pertoke mes gjakrash nga plumbat e dhunes totalitare-policore/shteterore. Nje shoqeri qe zien, ajo greke. Nje bote qe uleret, kjo qe jetojme. Perseri dhuna e mekanizmave shteterore dhe e larove te saj institucionale, u shfaq qartesisht ne nje kryeqytet europian pak perpara fundit te vitit 2008. Nje jete njerezore u fik pa hapur ende syte, kurse zagaret e ruajtjes se rendit bredhin lirisht rrugeve. Kontrollojne jeten tone ne cdo moment, ne cdo cast, pa as me te voglin hezitim. Na vezhgojne rrugeve, dyqaneve, ne pune, ne banka, ne shtepi tek bejme shurren apo dhjesim. Edhe ne ato momente prezenca e pushtetit eshte e pranishme, e kudogjendshme...

Toni Milaqi "The Death of Hope" (acrylic on canvas and mixed technique, 130x100 cm, 2001)

***

Admiroj Eksarkia-n, zonen ne te cilen kalova 13 vjet te jetes sime. E admiroj, pikerisht per mosperkuljen ndaj brutalitetit shteteror. Respektoj guximin njerezor te banoreve te saj, si dhe nevojen e tyre per tu ndjere te lire. Kenaqem tek degjoj te thyhen zinxhiret e hekurt te pushtetit, rrugicave te kesaj zone; tek merr flake se bashku me kazanet e plehrave, fytyra e paskrupullt, meskine dhe e pangijshme e Kapitalizmit, e kelysheve dhe zagareve te tij. Adhuroj shpirtin anarkist te popullit grek. Nevojen per te mos u pajtuar me kufomen neveritese te sistemit te sotem politik...

Nderim per gjakun e derdhur te 16 vjecarit, qe iu kundervu brutalitetit te pushtetit dhe kalbesise se botes!

Toni Milaqi "Conflict" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2006)

CheapArt 14

2008-12-03T21:56:00.011+02:00

Ftese

Ekspozite kolektive "CheapArt 14" (8-23 dhjetor 2008) ne galerine "CheapArt" (Θεμιστοκλεους & Μεταξα 25), Athine. Inagurimi 8 dhjetor, ora 20.00 .

Toni Milaqi

Mbi Pavaresine

2008-11-29T13:45:00.038+02:00

"Pa(varesia)" - National Gallery of Arts (Tirana, Albania), 2007

Fund nentori. Mberriten serish festat kombetare shqiptare. Festa e pavaresise. Si sot nje vit me pare mora pjese ne ekspoziten "Pa(varesia)" ne Galerine Kombetare te Arteve (Tirane) e kuruar nga Elsa Martini. U paraqita ne kete ekspozite me dy pune "Blue Execution" dhe "Authority Touch". Disa mendime mbi kendveshtrimin dhe trajtimin e atehershem te ketij subjekti, si edhe disa fotografi nga aktiviteti po i sjell ketu.

"Pa(varesia)" - National Gallery of Arts (Tirana, Albania), 2007

***

Nje teme kersheritese kjo e pavaresise. Por cdo te thote te jesh sot i pavarur? Qe t’i pergjigjemi kesaj pyetje, duhet ne radhe te pare te kuptojme varesite tona, qofte personale, qofte kolektive.

Personalisht nuk besoj se Shqiperia sot eshte e pavarur. Nuk besoj ne pavaresine e Shqiperise, te Kosoves, te Greqise, te Italise, apo te kujdo shteti sado i madh a i vogel eshte ai. Rrojme ne nje bote gjithe kufij etnik, fetar, ekonomik, ideologjik, moral, politik, dhe eshte mjaft e veshtire te thyejme zinxhiret e padukshem qe na perqarken. Tingellon qesharake te thuhet se mund te ndihesh i lire permes erresires paralitike dhe kangjellave totalitare te nje burgu...

Enderroj nje bote pa kufij shteterore. Pa luftera. Pa te humbur e fitimtare. Nje bote pa ushtarake, ushtri e arme. Ne nje kohe kur nacionalizmat (dhe sigurisht edhe ai shqiptar) mbreterojne, eshte teper e veshtire te flasesh per nje realitet global pa bariera ndarese, pa varesi etnike, ekonomike, politiko - shoqerore...

"Pa(varesia)" - National Gallery of Arts (Tirana, Albania), 2007

***

Per sa i perket trajtimit artistik te kesaj teme, nuk eshte e lehte te operosh mbi nje subjekt kaq te abuzuar nga njerezit dhe koha. Nje teme qe "i ka dale boja" prej vitesh, por qe ne vetvete mbart elemente sa social, po aq edhe filozofik, apo edhe ngjyrime te pashmangshme moral-politike. Te hulumtosh mbi nocione - qe jane bere e thene kaq here ne artet shqiptare- si ai i pavaresise, nuk eshte nje ritual fundviti; eshte nje nevoje te thuash me menyren tende perrallen e njohur dhe te perpiqesh nese je i zoti, te ngjallesh tek shikuesi ndjesine se po degjon dicka teresisht te re. Pikerisht ne caste te tilla duhen rikonceptuar pergjigjet tona, mbi ate se cfare do te thote sot te jesh i pavarur, dhe nga kush…

Petrit Ceno "Ismail Qemali, 28 Nëntor 1912 " (oil on canvas, 152.5x150 cm, 1973)

Ajo qe has sot ne lidhje me pavaresine si koncept, jo vetem ne bisedat e pafundme te politikaneve, por edhe ne mediat, bllogjet dhe forumet shqiptare, eshte lulezimi gati - gati total i nacionalizmit shqiptar.
Por a eshte Shqiperia sot e pavarur? A mund te jete Kosova? A eshte Evropa sot e pavarur?

C’eshte pa-varesia sot ? Ne nje bote kur vishemi te gjithe me Levi’s Jeans, kur mbushim makinat me benxine Shell, kur hame ne McDonald’s apo Pizza Hut, kur degjojme te njejten muzike e shohim te njejten filma te imponuar nga tregjet globale, e Star System, dhe te gjitha keto kudo ku gjendemi; cdo te thote te jesh pa varesi (ekonomiko-politike), sovran dhe i lire?

A mund te ndihesh sot i pavarur, ne nje kohe kur lufterat imperialiste te kamufluara si luftera “ne emer te te drejtave te njeriut” jane kthyer ne rutine? Kur individi eshte me i pambrojtur se kurre ndaj perbindeshave shteteror ?

Pikerisht kjo lloj pavaresie, e cila i meshon me teper trajtimit te problemit ne sensin social, do te me interesonte mua si njeri. Te hulumtuarit e pavaresise individuale dhe deri ne c’pike ky nocion eshte utopik apo jo.

***

Ne aspektin estetik, gjuha e perdorur duhet sigurisht te jete e mbrujtur me elemente po kaq te huaj nga c’ka servir hegjemonia globale e sistemit te sotem te vlerave...

"Pa(varesia)" - National Gallery of Arts (Tirana, Albania), 2007

Babai, Historia dhe Vepra e Artit

2008-11-29T08:06:00.008+02:00

Toni Milaqi "Portrait of Aristidh Milaqi" (acrylic on paper, 100x80 cm, 1994)

C'lidhje kane fjalet ne vijim me portretin e mesiperm? -Asnje lloj lidhjeje! Thjesht me pelqen portreti dhe ndjej pertese te shkruaj dicka ne relacion me te...

...Roli i njohjes se historise se artit eshte i pakundershtueshem ne perftimin dhe te lexuarit pa boshlleqe te nje vepre artistike. Nje njeri qe nuk ka njohjen e te shkuares, nuk mund te perballoje peshen e se tashmes dhe kurthet e se ardhmes.
Jo cdo dije eshte e vlefshme per te kuptuar dhe lexuar nje veper arti, por asnje veper arti nuk mund te lexohet nga nje njeri pa njohuri relative mbi subjektin ne fjale.
Nen kete prizem vepra e artit ngjan me nje det (i madh, ose i vogel, e kushtezuar kjo nga aftesite e krijuesit), i cili ushqehet nga rreke, perrenj, e lumenj te pafund referencash, informacioni, njohurish, apo gjithfare faktoresh te ndryshem artistik-social-historik. Ne saje te ketij informacioni, kuptojme vepren dhe zbulojme vlerat e saj ne kontekst historik...

Penetrimi

2008-11-23T15:24:00.005+02:00

Toni Milaqi "The Colourful Penetration" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2002)

Me pelqen te shkel mbi tema tabu. Me pelqen te eksploroj artistikisht subjekte te cilat piktore te tjere nuk guxojne t'u afrohen. Me pelqen te analizoj pergjate rrjedhave te viteve marredhenien femer-mashkull ne menyre sa me sferike, me te gjere, nga pika te ndryshme veshtrimi. "Penetrimi" eshte nje teme mjaft terheqese dhe frymezuese...

Toni Milaqi "Penetration" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2007)

Mbi Ate qe S'munden te Marrin me Vete Korbat

2008-11-23T12:30:00.016+02:00

Toni Milaqi "Wheat Field with Birds" (acrylic on paper, 85x65 cm, 2005)

Vincent van Gogh eshte nje nga figurat me komplekse te historise se artit boteror. Nje nga ata njerez qe i dha kuptim te ri nocionit te te qenurit artist. Nje personalitet qe me vepren, karakterin dhe vitalitetin e shpirtit te tij u kthye ne nje simbol te ekzistences se artistit pamvaresisht nga kushtet historike, morale, sociale, e artistike qe mbizoterojne ne kohen kur ai jeton.

Nje artist pishtar, gjenial e vigan, qe iu kundervu shemtise se botes, komercialitetit e hipokrizise njerezore, duke na hapur shtigje te pafund drejt vlerave te shpirtit, madheshtise se qenies, risive artistike, hulumtimit te njeriut, shoqerive njerezore, apo te natyres.

Ne kundershti me jeten tmerresisht te veshtire -per shkak te meskinitetit te mekanizmave sociale, artistike, e njerezore te kohes kur rrojti- , ne kundershti me vuajtjet, dhimbjet, skajshmerine ekzistenciale te qenies, vepra e Van Gogh-ut ruan nje freski te papare emocioni, kthehet ne nje oaz te pakrahasueshem koloristik, me nje brishtesi habitese kendveshtrimi mbi boten akoma edhe kur pershkruan ndjenjat me te cartura dhe kanibalizmin me te paskrupullt njerezor...

***

Adhurim i pamase per kokefortin me naiv te historise se arteve figurative, per te cmendurin me te mencur se urtesia e shekujve, per nje nga protoporet me te medhenj te historise moderne te piktures, per hollandezin qe ndricoi per jete e mot qiejt tane me vezullimin verbues milionash lule dielli ...

Vincent van Gogh "Wheat Field with Crows" (oil on canvas, 102x51 cm, 1890)

Gazmend Leka -Mistiku

2008-11-19T15:57:00.041+02:00

Gazmend Leka "Babylonian Watch" (painting on wood, 2003)

Gjithnje me ka terhequr pa mase arti i Gazmend Lekes. Gjithnje me kane ngacmuar truket e tij artistike. Atmosfera ne te cilen pluskojne heronjte e tij. Misticismi, si edhe fluturimet imagjinare ne te cilat na shtegetojne veprat e tij.
Me universin artistik te Gazmend Lekes u njoha qysh ne femijeri, si krijuesi i filmit aq te dashur per mua "Dy Gosti" (prodhim i Kinostudios "Shqiperia e Re", 1982), e me pas ne rolin e piktorit-ilustrues tek libri i Mitrush Kutelit me titull "Tregime të moçme shqiptare" (1987).
Arsyeja qe me pelqenin atehere skicat apo personazhet e tij te animuar gjendej pikerisht ne faktin se ato, dashje pa dashje, ushqenin fantazine time feminore me ndjesi, emocione e imazhe, prej te cilave e kisha te pamundur te shkeputesha lehtesisht.
Me pikturen e Lekes u njoha diku aty nga fundi i viteve '80, dhe jam perpjekur te jem ne kontakt me te edhe pergjate ketyre viteve. Ajo qe bie ne sy menjehere sa ndesh artin e tij eshte realiteti teresisht personal qe gjallon ne siperfaqet e sheshta me te cilat operon. Mistikja, spiritualja, fantastikja, elementet e ndryshem mitologjik dhe historik, te filtruar keta prej subjektivitetit mendor dhe emocional te krijuesit te tyre.
Shpesh here kam ndjesine se Gazmendi eshte nje percues dhe vazhdues dinjitoz i kerkimeve artistike, por edhe spirituale te mjeshtrave ballkanas te periudhes bizantine dhe pasbizantine. Po ashtu ndjej se arti i tij ka thithur nocione estetike dhe filozofike nga kjo periudhe kaq e pasur per sa i perket vlerave ne trajte, apo edhe atyre konceptive. Fakti qe mjaft pune te tij jane punuar ne dru; evidenca e nje realiteti dy-dimensional, me mungese (apo injorim) te ligjeve te perspektives; nje sere hulumtimesh me problematike spirituale (fetare); drita qe pershkon pikturat (e cila te kujton shume here driten qe leshon flakeza e qiririt), e mefshte, e ngrohte, dredharake dhe e brishte; si edhe mungesa e gravitetit te elementeve pjese perberese/te heronjve ne veprat e tij, jane ureza qe e lidhin kete krijues modern me pikturen kishtare dhe kryesisht me ikonografine bizantine te rajonin ballkanik. Vizatimi dinamik, ekzistenca e nje lloj simetrie anarkiste, elementet gjeometrike, simbolika e kudogjendeshme, te thjeshtezuarit e botes ne menyre esenciale, pasuria stilistike, teknika teper e rafinuar, si edhe mjeshtria e pashoqe e penelates, e vendosin Gazmend Leken ne nje nga artistet me te rendesishem te brezit te vet ne Shqiperi, por edhe me gjere, dhe ne te njejten kohe e shnderrojne ne nje nga udherrefyesit e rruges qe duhet te ndjeke arti shqiptar sot -ne vitet dhe koherat e koleres...

Filmi i animuar "Dy Gosti" Piktor-Regjizor Gazmend Leka

Gazmend Leka "Ditari i Alkimistit" (painting on wood, 2003)

Gazmend Leka "Comete" (painting on wood, 2003)

Gazmend Leka "Dimensioni i Fundem" (painting on wood, 50x70 cm, 2005)

Permasa te Vogla

2008-11-14T18:00:00.007+02:00

Toni Milaqi "Red Passion" (acrylic on canvas and mixed technique, 30x24 cm, 2008)

Kohet e fundit po merrem me nje cikel pikturash te permasave te vogla (telajo, 30 x 24 cm), gje qe ka ndryshuar disi procesin e punes dhe te perceptimit te vete objektit te krijuar artistik. Jam nga ata piktore qe adhuroj permasat monumentale per t'u shprehur nepermjet artit. Me frymezojne dhe me bejne te ndihem mire permes aktit te krijimit. Gjithnje shihja me cudi dhe habi artistet qe operonin ne kuadrate te permasave te vogla .

Angazhimi, si edhe obligimet e mia mbi pjesemarrjen ne ekspoziten e ardhshme , me detyruan ne nje fare forme te konkludoj permes ketyre limiteve te kufizuara, dhe te perpiqem te them mendimin tim brenda tyre. Ajo qe ve re tashme kur disa pune kane marre jete, eshte pikerisht fakti se nepermjet ketij procesi -nepermjet te punuarit ne telajo te permasave te vogla- ajo c'ka je i detyruar te besh eshte te rrokesh esencialen. Te heqesh ujerat e teperta, dhe te ngjizesh ne kanavace vec nevojen qe te shtyu te krijosh vepren ne fjale. T'u shmangesh rrugeve paralele, dhe sorrollatjeve dekorative, qe mund te shoqeronin te njejtet heronj, ne nje kuader te permasave te medha. Te perpiqesh te sintetizosh nevojat , deshirat, mendimet, dhe ndjesite e tua, per sa kohe shprehesh ne keto rrethana...

Per sa i perket tematikes, hulumtimi i erotikes vazhdon te jete tema ime e preferuar...

Toni Milaqi "The Fucking Days" (acrylic on canvas, 30x24 cm, 2008)

Fluturim

2008-11-04T16:30:00.013+02:00

Toni Milaqi "I Love U -I-" (acrylic on paper and mixed technique, 30x24 cm, 2008)

Ka raste kur dua te shkeputem prej realitetit kaq te zhurmshem, prej smogut dhe trafikut mbytes. Ka raste kur ashtu i etur per pak qetesi, kacavirrem ne pjesen me kulmore te Likavitos (koder ne zemer te Athines) dhe qetohem. Keqyr boten perfund kembeve dhe mizerine kaotike te qytetit. Cuditerisht ne caste te tilla ndjej te thyen zinxhiret e padukshem qe me lidhin me perbindeshin arkitekturor e social ne te cilin gjalloj; provoj -permes kesaj pervjedhje- shijen e lirise dhe arrij te kuptoj deri ne nje fare mase zogjte. Ne momentet kur qiejt me mbushin syte dhe zoterat duket se jane disi me afer, fluturoj. Zhvesh ashtu pa kuptuar ankthet, preokupimet apo frikerat e mia ekzistenciale, shkund me force krahet dhe turrem si i marre qiejve te pamate e te pafund duke thithur cdo bulez te asaj euforie unike...

... Ne djall te gjitha; jam ende gjalle ...

Toni Milaqi "I Love U -II-" (acrylic on canvas, 30x24 cm, 2008)

Fantazite e Cartura Identitare dhe Germadhat e Llogjikes

2008-10-18T16:35:00.076+03:00

Onouphrios Cypriotes [Onufer Qiprioti] "St. Johan the Baptizer" (icon on wood, 1599) -Icon Before Restoration-

Duke ndjekur qysh ne shkolle, por edhe me vone, nevojen e sistemit akademik shqiptar (por edhe te zyrtareve dhe nenpunesve qe rastesisht u gjenden ne karriket e sektoreve te mirembajtjes, dokumentimit, arshivimit dhe te seleksionimit te veprave te artit, te cilat sot posedon shteti shqiptar) per te rishkruar historine, nuk mund te besh gje tjeter vecse te dorezohesh ndaj sharlatanizmit shkencor, historik, dhe intelektual, me te cilin shpesh here perballesh.

Qe ky sharlatanizem shkencor rrenjet i ka kryesisht ne periudhen e diktatures komuniste shqiptare, kjo gje dihet. Faktoret ishin te ndryshem dhe te shumte. Sistemi totalitar i Enver Hoxhes shkaterroi dhe asgjesoi ne menyre totale te gjitha monumentet e kultit, si edhe cdo gjurme ekzistence te artit mesjetar, te cilat ndodheshin brenda territorit te Republikes Popullore Socialiste te Shqiperise. Sigurisht qe per sistemin nacional-komunist nuk ishte e veshtire te manipuloheshin faktet historike dhe deshmite kulturore te se shkuares, ne rekje te krijimit te Njeriut te Ri Shqiptar dhe te formimit te ndergjegjies kombetare, per te cilen kaq shume nevoje jetike kishte. Nje brez i ri u ushqye duke pertypur frytet e paditurise historike dhe duke mbllacitur ate corbe te shprishur te cilen serviriri me kaq mjeshteri nomeklatura komuniste.

Onouphrios Cypriotes [Onufer Qiprioti] "St. Johan the Baptizer" (icon on wood, 1599) -Icon After Restoration in the The Byzantine Museum of Athens, Greece-

Ajo qe ben pershtypje eshte se sot, 17 vjet pas renies se diktatures komuniste, e njejta gjuhe kundermuese, nacionaliste, e skalavarur dhe e pabaze shkencerisht, vazhdon te kumboje ne qarqet intelektuale shqiptare, duke vene ne gjume te thelle llogjiken dhe duke pjelle monstra te reja mosdijeje.

Degjoj shpesh here te flitet per Ikonografine shqiptare, per artin mesjetar shqiptar, per piktoret (ikonografet) shqiptare, per shkollat shqiptare te ikonografise dhe qeshem. Ne shume raste e qeshura ka edhe rol clirues dhe kurues ne te njejten kohe. Kohe me pare vizitova G.K.A.-ne dhe sallen e artit mesjetar, ose ndryshe te ashtequajturen Salla e Ikonografise Shqiptare.

Ioannis Tsetiri [Johan Cetiri] "The Dormition of the Theotokos" 1814

Po keshtu degjojme te flitet per Onufrin, per te birin Nikollen, per Onufer Qipriotin, per Johan Cetirin, per vellezerit Zografi dhe plote artiste-ikonografe te tjere (veprat e te cileve i shpetuan genocidit kulturor te periudhes komuniste e qe aktualisht jane prone e shtetit shqiptar) te cilesohen si artiste shqiptare. Mbaj ne duar nje album (nga te paktet ne kete lloj ne Shqiperi) me titull : "Ikona te Beratit", me autore Ylli Drishtin dhe Leon Ciken, botim i AICA Albania dhe i Ministrise se Kultures, Rinise dhe Sporteve te Republikes se Shqiperise, i vitit 2003 dhe me habit verberia historike, shkencore, artistike dhe profesionale e autoreve, permes analizes qe rreken te bejne mbi kete pasuri kaq te madhe artistike dhe spirituale te artit mesjetar, kryesisht te zones se Epirit Verior.

Thote diku Ylli Drishti:

"...Kultura shqiptare ka krijuar ne shekuj thesaret e saj artistike, ku shquhen arritjet interesante te ekuilibreve ndermjet racionalizmit perendimor dhe misticizmit lindor; te filtrimeve lokale dhe komunikimeve ballkanike..."

Per tu pasuar nga ministria e atehershme Arta Dade:

"...Ministria e Kultures synon te vazhdoje dimensionet dhe vlerat reale te artit historik dhe kontemporan shqiptar ne te gjithe gjeresine e tij..."

Qe ministria ne fjale nuk ka idene perse flet, qe njohjet e saj ne sferen e ikonografise dhe te artit mesjetar jane ekuivalente te nivelit te njohjes se femijeve te ciklit parashkollor, kete nuk eshte e veshtire ta kuptosh. Por eshte e pafalshme qe i ashtequajturi specialist dhe studiues i G.K.A. Ylli Drishti te shfaqe keto mendime kaq amatoreske, te pabaza shkencerisht, gati-gati qesharake.

Nevoja e identifikimit te artit mesjetar te zones se Epirit te Veriut (kryesisht te ikonografise bizantine dhe pasbizantine te ketyre trevave) si shprehje e potencialeve dhe e "qyteterimit shqiptar", vetem abuzive dhe e skalavarur shkencerisht mund te konsiderohet. Qe te japesh karakteristika kombetare tek dicka, duhet ne radhe te pare te shqyrtosh elementet baze te kesaj perkatesie etnike. Elementi kryesor dhe dallues i perkatesise etnike te nje grupi njerezor, komuniteti, apo te nje populli eshte gjuha. Eshte pikerisht ajo, mbi te cilat sendertohet identiteti historik, kulturor, etnik, i grupeve apo bashkesive njerezore tek te cilat merr jete dhe gjallon. Duke shqyrtuar me kujdes ikonat e Onufrit, e te birit Nikolles, e Cetirit dhe te tjereve, si edhe mbishkrimet e panumerta mbi to, del ne pah edhe perkatesia etnike e njerezve te cilet i krijuan dhe qyteterimi te cilit i perkasin.

Early Christian Church [Basilica] in Bouthrotos [Butrint] (Mosaic Pavement Detail, From the 5th Century A.D.)

Pjesa me e madhe e ketyre ikonave, duke ndjekur kanonet dhe llogjiken e piktures bizantine dhe pas-bizantine, sjellin me vete edhe mjaft shenime (nuk e kam fjalen thjesht per emrat e shenjtoreve) te krijuesve te tyre ne lidhje me temat, me investitoret, me ato c'ka deshironin te nenvizonin dhe te percillnin vete autoret tek besimtaret ortodokse dhe bashkekohesit (e njejta gje ndodh edhe ne ikonat e sjella ketu te Onufer Qipriotit, te Cetirit me paragrafe te tere ne greqisht ne pjesen e poshtme te tyre). Te gjitha keto fjali (ne disa raste edhe paragrafe) jane te nje greqishteje te kulluar, pa referencat me te vogla ne shqip. Gje qe deshmon me se miri per perkatesine etnike, si edhe kulturen dhe qyteterimin, qe benin pjese.

Sic dihet ikonat ishin nje art popullor, nje forme utilitare arti (ushqim i shpirtit) dhe roli i tyre ishte te komunikonin drejtperdrejt me nje mase sa me te gjere vizituesish dhe besimtaresh. Nuk mund te ekzistojne referenca te tera ne greqisht, me qellim te komunikuarit me njerez dhe komunitete shoqerore qe nuk kuptojne ate gjuhe. Kuptohet qarte se ato vepra kulti dhe arti i perkisnin qyteterimit greko-bizantin te Epirit te Eperm dhe ishin pjella te asaj bashkesie njerezish, te cilet nuk mund te identifikohen kurrsesi si shqiptare. Kur bejme dicka te tille, kjo perngjan me teper me udhetime fantastiko-shkencore, se sa me percapje per hulumtimin, zberthimin dhe analizen e historise.

Po ashtu verejme se Shkolla e Beratit eshte nje percuese dhe nje vazhduese e denje e filozofise, kanoneve dhe parimeve te Shkolles Ikonografike te Kretes (perfaqesues te se ciles ishin El Greko, Michail Damaskinos ...), ndersa Shkolla e Korces mund te themi se ndjek gjurmet dhe mendesite e Shkolles Ikonografike te Maqedonise (perfaqesues kryesor i se ciles ishte Manouil Panselinos). Jane keto "shkolla meme" edhe dy nga rrymat kryesore te ikonografise greko-ortodokse bizantine.
Ne kete teme nuk dua te flas per kodiket e shumte te trevave te jugut te Shqiperise, per arkitekturen dhe konceptet karakteristike epiriote te saj, per folklorin, per kostumet dhe veshjet, per kenget dhe vallet, per nocionet dhe kendveshtrimin mbi boten te banoreve te atyre zonave. Thjesht dua te perqendrohem tek ikonografia, apo tek piktura bizantine dhe pasbizantine epiriote.
Duke konkluduar mund te them se ato popullsi qe flasin/shprehen greqisht, qe shkruajne greqisht , qe mbajne emra greke, qe ndertojne objektet e tyre te kultit nen filozofine dhe parimet e arkitektures greko-bizantine, qe kendojne dhe qe qajne ne greqisht, jane padyshim fryte te nje qyteterimi grek.

Constantinos & Athanasios Zografos [Kostandin & Athanas Zografi] "The Burning of Babylon" (Church of Saint Athanasios, Moschopolis).

Te flasesh per piktore dhe pikture mesjetare shqiptare, te cilesosh ate art te mirefillte greko-bizantin dhe ata mjeshtra ikonografe te Epirit Verior si shqiptare, eshte njelloj si ajo futja e kokes ne rere nga struci, per t'iu shmangur rrezikut qe i kanoset. Dhe ne kete rast rrezik per te ashtequajturit intelektuale, studiues, akademike dhe politikane shqiptare, perben boshlleku historik i identitetit kombetar, te pohuarit dhe te pranuarit e ekzistences kompakte dhe me vazhdimesi te qarte kohore te qyteterimeve te ndryshme greke ne truallin jugor te Shqiperise se sotme, si edhe mospermbushja e nevojes se besimit ne nje te shkuar vezulluese etnike, te ndritshme dhe te lavdishme, e cila do t'i jape kuptim dhe vlere ekzistences se sotme...

Perrallat jane te bukura, te vlefshme, te dobishme dhe te mira, por fatkeqesisht ne kete bote nuk rrohet vetem me perralla...

Udhetimet Permes Artit

2008-10-13T21:01:00.028+03:00

Toni Milaqi "Sad Man" (acrylic on paper, 85x65 cm, 2007)

Me poshte po sjell intervisten e plote (dhe te pareduktuar) dhene
gazetares Arjola Hekurani dhe te botuar tek Gazeta Shqip e
dates 13.10.2008 me titull: "Udhëtimet përmes artit " . Ndonese pergjigjet e mia u rrumbullakosen paksa, dua te falenderoj Arjolen per interesin e saj mbi pikturen time dhe per pyetjet vertet grishese. Fatkeqesisht ne mediat shqiptare ende nuk jane pjekur kushtet per
t'u thene fjalet me emrin e tyre te vertete ...

-Kush eshte Toni Milaqi?

-Kam lindur ne Tirane ne 1974. Jam nje artist vizual, piktor. Jeta ime personale, ndijimet dhe emocionet, kujtimet dhe pervojat, deshirat dhe nevojat, i kane rrenjet ketu ne kete zone te ballkanit jugor, mes Shqiperise dhe Greqise.

-Jetoni e punoni ne Greqi prej vitesh tashme. Cfare marredhenie keni me kete vend?

-Greqia eshte vendi ame i gjysherve te mi, pasi origjina ime eshte prej fshatrave te Dropullit (Gjirokaster). Si pasoje eshte edhe atdheu im. Eshte vendi ku jetoj, punoj dhe krijoj...

-Po me Shqiperine?

- Marredhenia me Shqiperine eshte disi me e ndryshme. Eshte vendi ku u linda, ku u rrita. Ku njoha cdo te thote e bukur dhe e shemtuar. Vendi i cili ushqeu endrrat e mia dhe qe u preu krahet ne te njejten kohe. Vend te cilin e dashuron lehtesisht, por dhe vendi qe te plagos po me kaq lehtesi. Gjithsesi eshte vendi i lindjes, atdheu im.

-Si e pershkruan pikturen, artin tend? (Me trego te lutem pak me gjate per artin tend. Ju shikoj shpesh te guximshem ne ato qe shprehni dhe rrefeni nepermjet piktures.)

- Lidhjen qe kam me pikturen mund ta perkufizoja si ekzistenciale. Nuk eshte zanat, profesion; eshte menyre jetese, shprehje e unit, forme e te parit te botes, e te shprehurit te ndijimeve dhe mendimeve te mia subjektive. Nje nevoje dhe percapje per komunikim me njerezit, te ciledo kohe qofshin ata. Nje perpjekje per zhbirim , njohje, analize te universit njerezor dhe ambjentit qe i perqarket. Te krijosh do te thote te matesh me qiejt.

Ne kete sens arti kthehet ne formen me te paster te shprehjes te atyre qe ndjen, apo deshiron shpirti dhe qe preokupojne mendjen. Sa per perqasjen time mbi te tera keto, nuk do ta quaja te guximshme, do ta perkufizoja si te sinqerte.

-Cfare ndikon me shume ne krijimet e tua? Nga se ngacmohesh apo frymezohesh per te krijuar?

- Artisti vepron nen trysnine e dy faktoreve teper vendimtare, per sa i perket vepres se perftuar artistike. Nen trysnine e realitetit te jashtem -"botes ne te cilen gjallon" dhe atij te brendshem -"universit te tij njerezor". Ne kete prizem perpjekja e tij per te njohur e analizuar keto dy realitete kaq te ndryshme dhe teresisht ne relacion te zhdrejte me njeri-tjetrin, mendoj se eshte edhe esenca e cdo krijimi artistik.

-Me sa kam pare une nga veprat tuaja, ve re se shpesh shperfaqet nudoja dhe akti seksual, te shoqeruara me vellon e abstraksionit, eshte gati - gati i perhershem, pse?

-Nese pranojme se arti eshte shprehja me e fuqishme e unit tone, e botes sone emotive dhe konceptuale, atehere ia vlen te themi - per te qene mbi te gjitha te sinqerte me vetveten - se nuk ka tema tabu. Ato c'ka na sundojne shpirtin, e na ndersyjne trurin duhet te jene ne menyre te padiskutueshme edhe shprehja tematike e vepres se krijuar artistike.

Perderisa arti eshte shprehje e "aspiratave tona te mjergullta", e "te vertetave" tona njerezore, mundet valle te mos jete edhe nje pasqyre e realitetit tone te brendshem shpirteror, e sensualitetit tone, e dashurise, apo e demoneve te tjere qe na perqarken ?!

Sa per formen qe ngjizet mbi kete koncept, eshte ne varesi te fazes qe kalon piktura ime pergjate kohes. Here e abstraguar, here kubiste, here ekspresioniste, here surealiste, e here brutale...

-Duket sikur veprat tuaja kane gjithnje nje mesazh te qarte te cilin duan ta percjellin deri te publiku, duket sikur ky eshte misioni i tyre dhe arsyeja perse u krijuan, perse ndodh keshtu?
(Duket sikur frymezoheni perhere nga tematika te caktura dhe jepni mendimin tuaj nepermjet piktures....)

-Gezohem qe vini re dicka te tille. Nese nje artist arrin te shprehe nepermjet mjeteve te tij artistike, filozofine, nocionet, mendimet, deshirat, dufet dhe ndjesite e tij mbi ato c'ka e preokupojne -dhe kjo behet e lexueshme nga artdashesi, spektatori, lexuesi- atehere padyshim qe ia ka arritur qellimit.
Tematikat kryesore ne punen time jane dy: ato sociale dhe erotike. Mendoj se jane edhe nga me thelbesoret ne jeten e cdo njeriu. Lidhja e tij me shoqerine ne te cilen ben pjese dhe zhbirimi i gjithesise se tij emotive dhe sensuale. Puna ime ka per kahje pikerisht keto dy boshte.

-Cila eshte ngjyra juaj e preferuar?

-Ne pergjithesi me pelqejne ngjyrat e ftohta. Po mbi te gjitha ne pikture nuk ekzistojne ngjyra te bukura dhe te shemtuara. Ekzistojne ngjyra te vendosura bukur -ne relacion me te tjera- dhe ngjyra te vendosura keq.

-Cfare eshte piktura per ty?

-I pari ishte imazhi (piktura). Njerezit e pare primitiv, pikerisht ne momentet kur sendertonin hapesirat e tyre civile e njerezore, shume me pare se te flisnin, shprehen "turbullirat" e tyre shpirterore nepermjet imazheve te pikturuara apo te skalitura ne shpella . Te pikturosh do te thote te mbash te ndezur ate flake qe ndricoi e ngrohu breza te tere, dhe te jesh edhe ti pjese e asaj stafete njerezore, e cila perhumbet mijevjecareve. Te pikturosh do te thote te ekzistosh.

-Keni lindur dhe keni kaluar nje pjese te madhe te kohes ne Shqiperi, Tirane, sa ka ndikuar tek ju persa i perket kreativitetit artistik Tirana, Shqiperia?

-Piktura ime eshte e huaj qofte per realitetin shqiptar, qofte per ate grek, por edhe me gjere. Pasi nuk perkon me nevojat dhe kerkesat e modes. Eshte nje art personal dhe teresisht subjektiv. Ne kete sens nuk mund te kete pika reference me realitetin artistik shqiptar. Ne kundershti me kete Tirana dhe kryesisht relacionet njerezore por edhe peizazhi i saj, kane ndikuar mjaft ne vepren time.

-Si e gjen veten ne Greqi? Ka qene e veshtire te afirmohesh aty si artist?

-Greqia eshte vendi i cili me jep mundesine te krijoj, te punoj, te shprehem nepermjet artit tim. Nese me afirmimin do te kishim nder mend anen monetare te vepres, shume pune te mia jane shitur. Por afirmimi ne tregjet e artit (te qenurit nje firme komerciale) nuk duhet te kthehet ne qellimin kryesor te krijimtarise se nje artisti. Ekzistojne shume syresh te cilet ndonese te "afirmuar" ne bursat globale, nuk kane asgje te re per te thene me vepren e tyre. Per mua e rendesishme eshte eksplorimi i demoneve qe me vertiten brenda dhe jashte meje. Udhetimet permes artit.

-Mendon se ke arritur atje ku deshiron?

-Perpiqem prej shume kohesh, te kaleroj endrrat e mia me te cartura, e me to te udhetoj permes qiejve te deshirave. Shpesh here tek bej dicka te tille, ndjej te rrezohem, e gjendem perfund kembeve te tyre, nen thundra te pameshirta dhe hingellima kumbuese. Por gjithnje ngrihem ne kembe, e gjithnje deshira ime per te kapur qiejt rritet e rritet ...

-Sa e njihni artin pamor ne Shqiperi dhe c’mendim keni per te?

- Dua te them se kam qene gjithnje ne korent te ngjarjeve, proceseve dhe fenomeneve te cilat mbizoterojne ne hapesirat pamore shqiptare, ndjesia qe perftoj duke i veshtruar ato eshte ajo e perngjasise me nje pirg gjigand plehu. Te qelbur, me erera kundermuese, te pa trajte, te brejtur, te fundosur e te pushtuar nga gjithfare krimbash, mizash, insektesh te percudnuara, larvash e mikrobesh te pafundme. Nje hapesire e degraduar, e dekompozuar, e kalbur deri ne palce.

Kjo nuk do te thote se nuk ekzistojne artiste dhe individe te cilet i kundervihen, luftojne dhe sfidojne kete realitet. Por zerat e tyre jane kaq te mefshte e te pafuqishem nen gumezhitjet cjerrese e metalike te mizave, dhe te eres mbytese te plehut.

Eshte pikerisht ky pleh qe pushtoi tere vitet e mepastajme nga renia e diktatures komuniste (me perjashtime te pakta), ky sharlatanizem dhe amatorizem vizual -te cilin veme re-, kjo katrahure dhe ky mjerim pamor. E pame ate te ngrihet ne piedestal dhe te imponohet nga kuratoret e famshem dhe klanet e ndryshme, te cilat kryen ritualin jetesor kohe pas kohesh ne Galerine Kombetare te Arteve. Pame diletante me kamera ne duart e dridhura, te prezantohen si shpetimtare. Pame fotografe te vobekte te prezantohen si Mesies. Pame te njejtat figura te lodhura prej viteve te retushohen dhe te prezantohen si te sapolindura. Pame njerez medioker te pagezohen artiste dhe sharlatane "me krahe te ngrohta" te pagezohen kuratore. Nuk jam shume optimist per atmosferen mbizoteruese te realitetin pamor shqiptar.

-Vini shpesh ne Tirane, per pune apo per vizite?

- Tiranen e vizitoj shpesh. Ndonese ndjej se ajo Tirane ne te cilen u linda e u rrita dhe qe ka ndersyer qysh ne femijeri shpirtin tim, po jep shpirt perdite. Me "perbindeshin" demografik dhe gjeografik te krijuar tanime pak gjera me lidhin.

-Cila ka qene ekspozita e fundit qe keni celur?

-Mora pjese ne nentor te vitit te kaluar ne G.K.A. ne nje ekspozite kolektive me titull "Pavaresia".

-Cilat jane planet tuaja te aferta, gjithnje ne lidhje me pikturen...

-Po merrem me nje cikel punesh te permasave te vogla, ne bashkepunim me galerine e mirenjohur greke: "Cheapart", mbi nje ekspozite e cila do te celet ne dhjetor ne Athine.