Marrosje Dionisiake

"Vase With Erotic Figures" (Apollonia [Fier], plaster, roman period), Archaeological Museum, Tirana, Albania

Nje veper e mrekullueshme artistike -e cila eshte pjese e koleksionit te Muzeut Arkeologjik ne Tirane- eshte "Vazo me Figura Erotike". Nje ene qeramike kjo, e zbuluar nga ekspeditat arkeologjike te vitit 1959 ne Apolloni (Fier), qe mendohet se i perket periudhes romake.

Ajo qe ben menjehere pershtypje -ndonese duken qarte gjurmet e pameshirshme te kohes, pjeset e demtuara, si edhe nderhyrjet restauruese- eshte virtuoziteti konceptual, kompozicional dhe stilistik i ketij objekti kaq grishes qeramik. Ne qafen e vazos eshte misheruar portreti i Dionisit - perendi e bimesise dhe e veres, mbrojtes i vitikultures, nje nga perendite me te rendesishme te antikitetit grek. Nje interes te madh shfaq stilizimi i tipareve te tij, me floke kacurrela dhe nje mjeker teper karakteristike. I qete, autoritar, por edhe uzurpues i gjithesise te ciles i jep jete dhe ka nen kontroll.

Ekspresive eshte dinamika e linjave kompozicionale tek skenat erotike, te cilat marrin trajte ne pjesen e poshtme te enes. Konturet e rrumbullakte dhe te thjeshtezuara te figurave njerezore, kane dicka befasuese. E tere kjo marrosje dionisiake, ku Erosi eshte i gjithepranishem, s'eshte gje tjeter vecse shprehja e triumfit te vete jetes. Figura krenare e mashkullit, si edhe pasiviteti tejet erotik i femres, ulerasin permes thyerjes kaq agresive kompozicionale mbi hapesirat e vazos.

Eshte fat shume i madh, qe pas tere ketyre shekujsh te kemi mundesine te disponojme nje veper kaq unikale te qeramikes antike. Ajo qe duhet theksuar eshte se me gjithe vlerat e padiskutueshme artistike, kjo ene kishte ne te njejten kohe funksion utilitar. Gje qe deshmon se c'rol paresor luante arti ne jeten e perditshme, ne periudhat e ndryshme te antikitetit greko-romak.

Persa i perket tematikes erotike te vazos -duke qene edhe une vete nje hulumtues dhe levrues i ketij faktori, permes artit tim- jam me te vertete i lumtur tek ndesh nje objekt te tille kaq rrezatues dhe te rralle.

Fatlum njerezit qe njomen buzet me veren e kesaj ene, fatlum edhe ne qe njomim shpirtrat me objekte te tilla artistike, kaq dehese dhe bujare ...

Penetrimi

Toni Milaqi "The Colourful Penetration" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2002)

Me pelqen te shkel mbi tema tabu. Me pelqen te eksploroj artistikisht subjekte te cilat piktore te tjere nuk guxojne t'u afrohen. Me pelqen te analizoj pergjate rrjedhave te viteve marredhenien femer-mashkull ne menyre sa me sferike, me te gjere, nga pika te ndryshme veshtrimi. "Penetrimi" eshte nje teme mjaft terheqese dhe frymezuese...

Toni Milaqi "Penetration" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2007)

Permasa te Vogla

Toni Milaqi "Red Passion" (acrylic on canvas and mixed technique, 30x24 cm, 2008)

Kohet e fundit po merrem me nje cikel pikturash te permasave te vogla (telajo, 30 x 24 cm), gje qe ka ndryshuar disi procesin e punes dhe te perceptimit te vete objektit te krijuar artistik. Jam nga ata piktore qe adhuroj permasat monumentale per t'u shprehur nepermjet artit. Me frymezojne dhe me bejne te ndihem mire permes aktit te krijimit. Gjithnje shihja me cudi dhe habi artistet qe operonin ne kuadrate te permasave te vogla .

Angazhimi, si edhe obligimet e mia mbi pjesemarrjen ne ekspoziten e ardhshme , me detyruan ne nje fare forme te konkludoj permes ketyre limiteve te kufizuara, dhe te perpiqem te them mendimin tim brenda tyre. Ajo qe ve re tashme kur disa pune kane marre jete, eshte pikerisht fakti se nepermjet ketij procesi -nepermjet te punuarit ne telajo te permasave te vogla- ajo c'ka je i detyruar te besh eshte te rrokesh esencialen. Te heqesh ujerat e teperta, dhe te ngjizesh ne kanavace vec nevojen qe te shtyu te krijosh vepren ne fjale. T'u shmangesh rrugeve paralele, dhe sorrollatjeve dekorative, qe mund te shoqeronin te njejtet heronj, ne nje kuader te permasave te medha. Te perpiqesh te sintetizosh nevojat , deshirat, mendimet, dhe ndjesite e tua, per sa kohe shprehesh ne keto rrethana...

Per sa i perket tematikes, hulumtimi i erotikes vazhdon te jete tema ime e preferuar...

Toni Milaqi "The Fucking Days" (acrylic on canvas, 30x24 cm, 2008)

Kur në Flakë

Toni Milaqi "The proposal" (acrylic on canvas, 100x80 cm, 1998)

Kur në Flakë

Kur në flakë të qiririt zë mendonem net-për-net
Dh'e ndjej shpirtin e kulluar nëpër dritën që më tret
Prej skëterrës se pa matë më del bot' e ëndërruar,
vetëm ti, o im-e dashur net-për-net më rri larguar

Po çdo ëndërr që më shfaqet prej skëterrës së pafund
çdo mendim i llaftaruar që më dhemb e më përtund,
Duke rënë prej së lartash posi pikë zemërate
T'i përshkohet për-së-thelli bukuris' së qenies sate.

T'i përshkohet mes-për-mesi dlirësis' së shpirit tënd,
Ta merr pamjen e fytyrës, bëhet shkronjëz e kuvend.
Ai del prej shkretëtire ment' e mi të m'i stolisë
E ka tingull llaftarie, ka verbimin e magjisë,

Ndrin i kthjellët e i pastër si pasqyrëz' e një kroj
Pa nëm fytyrën tënde ta vështroj... nuk ta vështroj...

O! fytyr' e vjershëruar që më mbush me dëshërime!
Q'i fal gaz përjetësie dashuris' së zemrës sime!
Që më bën kur ment' e mia regëtijnë varg e varg
Të të ndjej aq fare pranë, të më jesh aq shumë larg...

Llazar Sotir Gusho (Lasgush Poradeci)

Ngjizje

Toni Milaqi "The Yellow Devil" (oil on canvas, 60x40 cm, 1994)

Sa te vertete perballon nje mendje, sa te vertete guxon te thote ajo? -Per mua kjo eshte bere gjithnje e me teper masa e vertete e vlerave njerezore. ...Cdo fitore, cdo hap perpara drejt njohjes rrjedh nga guximi, nga rreptesia ndaj vetvetes, nga pastertia ndaj saj.
(Friedrich Nietzsche)

Cdo bashkesi njerezore qe mbahet nga fryma fetare apo kombetare, per te mos u shperbere e sheh veten te detyruar te frenoje prirjet agresive, seksuale, anarkike te individit dhe ti mbaje te nenshtruara prapa digave qe quajme Moral dhe Ligj.
(Stefan Zweig)

Vetem ajo qe eshte e frytshme eshte e vertete.
(Johann Wolfgang von Goethe)

Perse me gjithe kete barazi me Zotin, njerezimi nuk eshte me i lumtur e me i gezuar se perpara? - Sepse ky pasurim me ane te kultures, shkences nuk eshte dhene falas, por eshte paguar me kufizim te padegjuar te lirise se instikteve tona. Ana e pasme e medaljes se cdo fitoreje te qyteterimit per racen njerezore eshte nje humbje lumturie per individin.
(Sigmund Freud)

Njeriu nuk kerkon perjetesime, shpirti para se gjithash nuk kerkon jeten spirituale, ai ka vetem deshira instiktive dhe te verbra. Deshira universale eshte fryma e pare e cdo jete psiqike. Ashtu si trupi per ushqim, shpirti digjet per kenaqesine me te vjeter qe ekziston.
(Sigmund Freud)

Instiktet mund t'i disiplinoje vetem ai qe i njeh; demonet mund t'i zbuse vetem ai qe i nxjerr nga honi i tyre dhe i sheh ne fytyre.
(Sigmund Freud)

Puthja e Engjellit

Toni Milaqi "Angel's kiss" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2007)

Rodin eshte nje nga skulptoret e mi me te dashur. Nje magjistar i plastikes, i emocionit, i meditimit, i levrimit te nocioneve me te thella filozofiko-estetike ne kuadrin e arteve vizive dhe kryesisht ate te skulptures.

Ajo c'ka eshte terheqese dhe njekohesisht madhore ne artin e tij -pa mohuar kurrsesi dinamiken, ekspresivitetin dhe embelsine e formes- eshte hulumtimi i sensualitetit njerezor, i erotikes. Shume vepra te Rodin hedhin shtat mbi kete aks, dhe per mua ato jane edhe me individualet, me te dashurat, me te fuqishmet.

Kur pashe per here te pare vepren e tij "The dream (The angel's kiss)", u shtanga per nga madheshtia e muzikalitetit qe krijojne ritmet e trupave tek therin qiejt. Butesia e materies, si edhe vertetesia e shprehjes jane kaq imponuese. Pesha e trupave, zhdervjelltesia, por dhe erotika e levizjes - kaq te qenesishme. Ndonese nuk shquhen trajtat dhe tiparet e kokave, kemi ndjesine se puthja e engjellit eshte kaq e zhurmshme, a thua se veshet tane pushtohen prej feshferitjes se buzeve tek cekin lekuren apo floket e figures tjeter.

Puna ime "Puthja e engjellit" e vitit 2007, eshte nje perleshje pikturale me kete mrekulli te skulptures boterore. Nje perleshje plastike, estetike, filozofike, por edhe ideologjike me trajtimin e Rodin. Duke verejtur vepren time tashme, zbuloj se ne kendveshtrimin tim engjelli eshte i serte, i eger, aspak i embel. Puthja e tij ngjan me teper me ndeshkim, se sa me shprehje te dashurise. Erresira e ambientit -e thelle dhe thyerjet e botes -te vrazhda ...

Auguste Rodin "The dream [The angel's kiss]" (marble, 75x100x50 cm, 1911)

Patologji Krijuese

Toni Milaqi "Blue" (acrylic on canvas and mixed technique, 120x90 cm, 2003)

Procesi i krijimit eshte nje akt sa i qarte dhe i llogjikshem, po aq mistik dhe i pushtuar prej erresires se iracionalitetit, gje qe na ben te mos jemi asnjehere te sigurt ne perpjekjet tona per analizen e tij. Pikerisht sepse ky proces pervec aftesise teknike te artistit (e fituar kjo me pune), permban ne vetvete edhe elemente teper te fuqishem te eksplorimit te subkoshiences brenda nesh. Nevoja, etja, "semundja" gati-gati patologjike e artistit per te rendur pas se rese, e ben ate nje kalimtar te perkohshem ne hapesirat estetike, emocionale, meditative, filozofike, sociale, apo te cdo lloj sfere tjeter perberese, e cila ngjizet ne nje vepre arti.

Dhe ne momentin kur ne keto hapesira artistike ka arritur te njohe cdo skute, cdo element esencial dhe cdo qelize te tyren, pikerisht atehere automatikisht shenohet edhe fundi i ciklit aktual krijues dhe fillimi i nje udhetimi te ri. Per imazhe te reja, per koncepte, nocione, e kendveshtrime te ndryshme.

Artisti nuk ka kohe per te qene i lumtur. Nuk gezon aftesine te shijoje per kohe te gjate frytet e zbulimeve te tij, te arritjeve dhe gjetjeve te tij personale. Artisti duhet t'i mohoje te gjitha keto per te ecur perpara. Eshte teresisht i paafte te zeje rrenje diku. Nje endacak ne kerkim te lumturise, ne kerkim te tokes se premtuar. Nje i denuar me karakteristikat e nje semundje teper te rende: "Patologjise per Risi".
Mjaft here, kur shoh vepra te viteve te kaluara, provoj ndjesine se jane te dikujt tjeter. Se emocionet e pershkruara aty si ndjeva kurre dhe se ato gjurme penelatash te ngecura ne siperfaqen e rrafshet jane kaq te largeta per konceptet e mia te tashme artistike. Ka caste kur zhvishemi nga vetja jone dhe udhetojme te lakuriqte ne galaktika te reja. Te vetmet shenja kryenece -deshmuese te ekzistences sone te dikurshme- jane pikerisht veprat e mbetura artistike ...

Kush e Vodhi "Dashurine"?!

Toni Milaqi "In love" ( acrylic on canvas, 100x80 cm, 1999)

Vepra e mesiperme ishte nga me te dashurat e mia, pikerisht per faktin se lindi pas kerkimesh te shumta. Teknika e saj sillte po ashtu dicka e re ne artin tim. E kam fjalen kryesisht per konceptin e trupave, te cilet ashtu permes ngjyrave te ftohta, ndjeshmerise se penelates dhe trajtimit teper te kursyer koloristik, sillnin nje risi teknike ne pikturen time.

Qysh nga viti 2000, piktura ne fjale ishte bere pjese e koleksionit me vepra arti, te nje mikut tim galerist me origjine kroate, i cili rron dhe punon ne Athine. E takova ate -pas vitesh te tera- disa muaj me pare. Fjalet e tij me habiten dhe me trishtuan njekohesisht. Afer tre vite me pare i vodhen shtepine. Nuk i moren as bizhuteri te florinjta e te argjenda qe kish diku ne nje sirtar, as para, as laptop-in, as impjante e televizore. Vodhen vetem dy piktura, dhe iken. Nje prej tyre ishte piktura ime me titull: "In love", te cilen miku im e kish te ekspozuar ne nje nga ambientet e shtepise.

Ndonese me habiti, e me perkedheli egoizmin fakti qe paska njerez, te cilet mund te vene koken ne rrezik, dhe te shqyejne edhe dyer shtepish per te vjedhur nje pikture timen (!!!!), perseri sec provova nje ndjenje melankolie per fatin qe mund te kete tashme e tutje piktura ime e dashur e vitit 1999...

Mes Dehjes dhe Gjumit

Toni Milaqi "Between Drunk and Dreams" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2007)

Diku mes dehjes dhe gjumit pluskonte frymemarrja jote. Dhe perqarkeshin aty bri teje te gjithe planetet e njohur dhe te panjohur. Dhe njerezit e kuq te Marsit. Aty edhe uturima rrengjethese uraganesh te inatosur, edhe peshperitje lozonjare fladesh pranverore. Edhe kristaliteti i bluse qiellore, edhe padepertushmeria e mjergullave me te thella.

Ashtu sic te pashe te lakuriqte, te ikur, te kredhur ne nje pergjumje dionisiake, sec ndjeva nevojen te kthehesha ne nje puhize te kalter, te perkedhelja butesisht cdo qelize te trupit tend, dhe te te shtrengoja fort ne gji ...

Stop the War

Toni Milaqi "Stop the War" ( acrylic on canvas and mixed technique, 120x90 cm, 2003)

Fraza: "Make Love, Not War" ka nje force teper domethenese shprehese dhe sigurisht qe e ka kapercyer cakun historik te viteve '60 - '70. Ndonese u kthye ne sllogan ne gojen e te rinjve dhe nocioneve pacifiste, larg sirenave lufte-nxitese te ekspansionit amerikan ne Vietnam, arriti te mbijetoje ne kohe.

Shkaku eshte teper i thjeshte. Eshte pikerisht e verteta humane, sociale, filozofike, por edhe qendrimi gati-gati aristofanian i brendise se kesaj shprehjeje.

Me kalimin e kohes dhe me fuqezimin e ashpersise se hegjemonise se kapitalit global nder shtresat e varfera te popujve (kudoqofshin ata), por kryesisht me ekspansionin politik, ekonomik, kulturor, teknologjik ndaj vendeve te pazhvilluara, ky sllogan behet me aktual se kurre.

Vepra e vitit 2003 eshte nje note kundervenie ndaj totalitarizmit "demokratik" perendimor, apo luftes "ne emer te te drejtave te njeriut", me te cilat imperializmi nderkombetar e kryesisht ai amerikan, kamuflon lufterat politiko-ekonomike per influenca dhe hegjemoni globale kudo ne bote.

Dy Bote te Ndryshme

Toni Milaqi "Two Different Worlds" (acrylic on paper, 85x65 cm, 2005)

Ekzistenca e dy boteve te huaja per njera-tjetren. Perballja e elementeve disi te kundert, por ne lidhje dhe referenca te panderprera midis tyre.
Ne nje krah Femija dhe ne tjetrin Seksi. Dhe ndonese piketakimet e perbashketa te ketyre dy elementeve ekzistojne, gjithsesi perballja e tyre qofte edhe ne nje veper arti eshte shokuese, stonuese, e patolerueshme.
Femija, sigurisht qe eshte fryt i nje akti seksual (gjithnje duke folur per menyren e natyrshme). Nga ana tjeter Psikologjia nepermjet Frojdit ka vertetuar ekzistencen e sensualitetit tek femija qysh me ardhjen e tij ne jete. Po keshtu Femijeria eshte faza e pare e ciklit jetesor te qenies njerezore, dhe padyshim qe nje nga obligimet e kesaj qenie (si tek cdo gjallese) me kalimin e kohes dhe me pjekjen seksuale, eshte sjellja ne jete e trashegimtareve, me motiv sigurisht vazhdimesine.
E me gjithe lidhjet e dukshme dhe te padukshme te Femijerise dhe te Sensualitetit, e kemi teresisht te pamundur t'i bashkerendisim ne te njejtin rrafsh keto dy nocione.
Pikerisht ky absurd, kjo stonature e llogjikes, ky kontrast ndjesish ne art merr te tjera ngjyrime. Nocionet ne fjale kthehen automatikisht ne simbole dhe bashkejetesa e ketyre simboleve ben me te qarte konceptin, apo ato c'ka do te thote artisti ne lidhje me dukurite dhe fenomenet shoqerore qe i perqarken.
Tek vepra ne fjale, ndonese per vogelushin jam bazuar ne nje fotografi te femijerise time, nuk ka aspak karakteristika autobiografike. Eshte me teper nje element i huazuar i nevojes per te folur mbi realitetin dhe per menyren se si e perceptoj une ate.

Puthja

Toni Milaqi "French Kiss" ( acrylic on canvas, 100x80 cm, 1999)

Të lagështa gjuhët u prekën qiejve. Dhe u shkundën gjithë habi nga gjumi macet. Dhe ndërprenë hingëllimat kuajt. U ndriçuan pemët, dhe u çelën lulet. U zvogëluan shtëpitë e gurta si të zëna në faj, të pa afta për të nxënë bubullimat e zemrave dhe djegien përvëluese të trupave . U fik dielli dhe u ndezën yjet. U parfumosën retë, dhe zogjtë të dehur ia nisën këngëve...

Pastaj, pastaj që të dy u zgjuan...

Sandwich

Toni Milaqi "Sandwich" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2005)

Sandwich eshte nje lloj ushqimi, qe perbehet prej dy ose me shume fetash buke te vendosura njera permbi tjetren, te cilat ndermjet tyre permbajne nje ose me shume shtresa mbushjeje, zakonisht djath ose mish, ne shoqeri me zarzavate, perime apo sallatera te ndryshme. Fetat e bukes mund te perdoren sic jane, por edhe te lyera me gjalp, majoneze, mustarde, kecap, apo gjithfare lloj salcerash ne varesi te shijeve te cdokujt.

Dy Trupa

Toni Milaqi "Fucking the headless woman" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2006)

Dy trupa.
Për të sfiduar natën.
Për të triumfuar mbi të përzishmen.
Për të kullufitur detrat.
Për të fshikulluar dhimbjen.
Për të kafshuar buzët e lumturisë.
Për të shkallmuar vetminë.
Për të ndjerë kafshën.
Për të harruar llogjikën.
Për të vrarë moralin.
Për të fjetur përbri pavdekësisë.
Për të shurruar Jupiterin.
Për të kalëruar -qiejve- shpresat.
Për të përqafuar Diellin.

Toni Milaqi "Penetration" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2007)

E Thyer

Toni Milaqi "Broken woman at the pool" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2006)

E thyeshme -si porcelan kinez. E ëmbël -si frut lëngplot në fillim vjeshte. E dlirtë -si lotët e një foshnje. E buzëqeshur -aq sa turfullonin nga inati retë. Lumturipjellëse -sa krijoje ndjesinë se çdo ditë ish e djelë. E ëndërrt -si një valle e çartur e arushës së madhe. Vezulluese -sa një galaktikë xixëllonjash dritëndezura. E freskët -si ujerat e atij burimit, ne te cilin pi e pi e s'ke të ngopur. Gjithë nure -sa kur s'ishe pranë, kuptoja që s'rroja. E brishtë -si syth i gjelbër njomështak, i çelur prej trungu të tharë nga era e veriut. Lozonjare -sa gjithë fluturat mbretëresha të marra së bashku ....

Une i ndjeva të gjitha keto. Isha aty. Edhe atëherë kur magjia u shprish, dhe të pashë të thyer, të rënë përtokë, e të rrethuar prej xixëllonjave dritëshuara.

Origjina e Botes

Gustave Courbet "The Origin of the World" (oil on canvas, 46x55 cm, 1866)

Nje nga dashurite e mia me te medha ne boten e artit, eshte te studiuarit e trajtimit se figures femerore ne hapesirat kryesisht vizuale -gje kjo qe eshte e lidhur ne menyre te pandare edhe me erotiken si komponent themelor i kesaj teme.

Duke analizuar historine e artit vihen re veshtiresite, por edhe pamundesia sociale/etike/politike/morale brezave te tere njerezore permes periudhave te caktuara kohore, per te shprehur ndjenjat apo mendimet e tyre mbi kete subjekt kaq tabu. Te analizosh femren si krijese, gjallese, qenie, apo univers, si dhe rolin qe ajo luajti pergjate mijevjecareve, nuk eshte çeshtje e thjeshte. Duke filluar qe nga shoqerite matriarkale-prehistorike, e duke vazhduar me vone me Egjiptin, me antikitetin greko-romak, me qyteterimin kinez, inkas, ate indian, bizantin, mesjeten, rilindjen europiane, iluminizmin, e duke mberritur deri ne koherat moderne trajtimi artistik i figures femerore merr shume trajta, por gjithsesi mbetet pika e gravitetit per artistet.

Nobuyoshi Araki "Kinbaku [Bondage]" (photography, 1979)

Ekzistenca femerore permes historise ka pasur ngjyrimet e veta: sociale, fetare, morale e etike, ne varesi te raporteve qe gezonte ajo ne shoqeri. Kishte momente kur prezenca e saj ishte e plotfuqishme (me vijne nder mend amazonat mitike, Kleopatra, apo Katerina e Madhe), por dhe plot raste te tjera kur roli i tyre zbehej dhe tkurrej prej agresivitetit dominant mashkullor. E me gjithe te tera keto, shoqerite njerezore -edhe kur ky faktor behej i dukshem, edhe kur sfumohej- jane ushqyer deri ne piken e fundit te qumeshtit nga sisa femerore. Jane mbeshtetur tek prakticiteti, tek inteligjenca dhe intuita e saj; tek aftesite organizative, mundesia per te vene rregull dhe paqe aty ku nje mashkull sheh lufte dhe zjarr, tek kjelltesia e mendimit dhe toleranca e femres.

Joan Miro "Caress of a Bird" (1967)

Nena. Gruaja. Mikja. Shoqja. Dashnorja. Dhimbja. Lumturia. Gezimi. Shpresa. Nevoja. Deshira. Seksi. Dashuria. Ankthi. Melankolia. Trishtimi. Frika. Lufta. Nostalgjia. Zjarri. Endrra. Ideali. Jeta. Atribute femerore te gjitha keto, dhe dhjetera te tjera.
Femra: "Krenaria dhe frika e nje mashkulli. Shkaku per te jetuar dhe arsyeja per te vdekur. Engjell parajse dhe demon i frikshem. Pushtetare uzurpatore dhe lozonjare si nje mace. Vetetime verbuese dhe flakez e mefshte kandili. Oqean i pafund dhe kokerz rere e padukshme. Shkemb i thepisur imponues dhe kristal delikat i thyeshem. Mase solide e celikte dhe uje qe te rreshket neper duar"...

Egon Schiele "Reclining woman" (oil on canvas, 1917)

Por mbi te gjitha ne te tera shoqerite njerezore bukuria femerore ishte ajo qe elektrizonte, mahniste, vezullonte, e ndriconte gjithcka perreth. Sa luftera ne emer te saj! Mes grekesh dhe trojanesh. Me shpata, pushke e bombardime moderne. Me armiq te dukshem e me mullinjte e eres. Sa shume gjak dhe vuatje per paksa bukuri femerore!

"Sheela na gig" ( 11th century church in Kilpeck, England)

Trajtimet ne art te figures femerore jane te pafundme. Nuk mjafton nje jete njerezore per t'i rrefyer. Personalisht me ngazellen femra nudo, ashtu sic e krijuan hyjnite e qiellit. E lakuriqte dhe e vertete. Pa mundesine per t'u fshehur pas dantellash e coherash fustanesh hutuese. Pa friken se do te pervidhet diku pas freskoresh, tylerash, dorashkash e kapelesh. Nje qenesi njerezore harmoni-mbarsur. Pothuajse gjithnje eshte cilesuar si teme tabu. E pothuajse asnjehere nuk rreshten artistet ta trajtojne. Ndoshta sepse ishte aty thirja e unit, e jetes, e plotesise njerezore, e krijimit dhe vazhdimesise.

"Moche Art" ( Peru, between AD 100-700)

Disa shembuj me perkatesi te ndryshme kohore, si edhe gjeografike po i sjell ne kete postim. Vepra mahnitese, teresisht te ndryshme ne koncept, por qe mbartin brenda tyre elemente te analizes mbi universin femeror dhe madheshtine e ekzistences. Vepra ne te cilat fergellimat e shpirtit dhe gjaku zjarr-ndersyer, shkrihen me gjetjet estetike dhe galaktikat (e pafund e te paane) kreative.

"Attic red-figure lid" [Three female organs and a winged phallus] ( 460–425 BC, National Archaeological Museum in Athens, Greece)

Tentativa per te cekur sadopak magjine femerore, per te prekur dhe ndjere bukurine qe i perqarket, qe buron prej saj, eshte jo thjesht nje ritual artistik, estetik e filozofik. Eshte nevoja, perpjekja per te thithur nektarin e jetes, adhurimi i gjithckaje te vlerte, perqasja emotive e himnit te krijimit, eshte padyshim udhetimi drejt origjines se botes...

" Venus of Willendorf " (Austria, 24,000 BC – 22,000 BC)

Epitafe

Toni Milaqi "Perfect love" (acrylic on canvas, 100x80 cm, 1999)

EPITAFE
Fu. 1
Fu. 1 u dashurua me renë e largët dhe kodrën,
Megjithatë ai vdiq nga alkoli.

Li Po.

Dhe Li Po vdiq i dehur
Ai u përpoq të përqafonte hënën
Në Lumin e Verdhë.

Ezra Pound(Përktheu: Rudolf Marku)

Toni Milaqi "Blue"  (acrylic on canvas and mixed technique, 90x120 cm, 2003)

EPITAF PER NJE POET

Deshi të këndonte, të këndonte
që të harronte
jetën e tij të vërtetë prej gënjeshtrash
dhe të kujtonte
jetën e tij të gënjeshtër prej të vërtetash.
Octavio Paz(Përktheu: Mira Meksi)
Toni Milaqi "Bad Dream" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2007)

Kur Vrame Diellin

Toni Milaqi "2+1" (acrylic on canvas and mixed technique, 120x90 cm, 2003)

Sic e kam permendur edhe me pare, ne metoden e punes time krijuese kam ndjere gjithnje nevojen per te bashkebiseduar me mjeshtrat e se shkuares. Nje pike tjeter takimi, ndermjet meje dhe historise se artit, eshte edhe ajo me Ingres.

Me ngacmonte gjithnje -artistikisht, por edhe filozofikisht- varianti i meposhtem i vepres se tij "Paolo and Franceska". Nje cift dashnoresh (dhene me nje vezullim marramendes) ne nje moment te tyre idilik/romantik/sentimental, permbri brutalitetit te personazhit ne sfond (ketu paraqitet si nje figure e erret), qe hyn ne kuader me shpate ne dore, i etur per t'i dhene fund ketij vegimi erotik e ngjyraplot.

Nje kontrast mahnites te kundertash. Nje paraqitje e perkryer divergjencash emocionale, koloristike, por dhe e karaktereve njerezore.
Ndjeja nevojen te merresha me kete subjekt, e me kete veper. Ketu fillojne edhe veshtiresite artistike. Si mund valle te trajtosh nje teme kaq perfektesisht te thene, dhe te sjellesh dicka te re?!

Ajo qe u perpoqa te bej, eshte te perdor mjete artistike teresisht te kunderta nga ato sa ka perdorur vete Ingres:

1. Stili i tij shquhet per butesine, dhe rrumbullaksine e formes (nje nga perfaqesuesit kryesore te neo klasicizmit) - une perdora thyerje te ashpra, te egra ne forme, kubiste.
2. Personazhin e tij qe kridhet ne erresire, e ndricova dhe i dhashe ngjyra (ndoshta per te pershkruar tensionin psikologjik te kesaj qenie te trete), pikerisht sepse per mua ai eshte heroi i vepres, eshte vrastari i dashurise, i endrrave.
3. Tek Ingres mbizoterojne ngjyrat e ngrohta (e kuqja, kafeja, vishnja, bordo, okra) -une i vendosa heronjte e mi ne nje atmosfere asnjanese, e paksa te ftohte. Duke i meshuar jo aq elementik erotik te ciftit, se sa atij social. Studimit te krijeses qe perpiqet te vrase diellin.

E ndonese tema eshte e njejte me ate te Ingres, ajo qe ve re tani me kalimin e kohes tek "2+1", eshte se thyerja ne forme eshte e lidhur ngushte edhe me "thyerjen" ne ndjenje te personazheve te mi.
Verej ne fytyrat e tyre se mungon sentimenti erotik, eshte me teper nje lakuriqesi, nje relacion trupor. A thua se dikush u ka shpartalluar ndjenjat. Me vijne nder mend njerezit e kohes sone. Ritmet e marra te shoqerive moderne, me ndjenja "fast-food", e me krijesa qe kane frike te dashurohen.

Ndjej se koha jone po na vret perdite e me teper, duke na vrare ne fillim shpirtin, e duke na lene thjesht ritualet e trupit.
Kam frike te pranoj se dashurine do t'a hasim vetem ne veprat e mjeshtrave te se shkuares.
Kam frike te besoj se krijesa e erret ne sfondin e "Paolo and Franceska", e vrau njehere e pergjithmone ndjenjen -qysh atehere ne 1819- duke na lene pergjithmone te thyer, te shperbere, te zbrazet e te shfytyruar, nen tik-takun e pameshirshem te ores qe pluskon mbi kokat tona...

Jean Auguste Dominique Ingres "Paolo and Francesca" (oil on canvas, 48cm x 39cm, 1819)

Trup Perpara Syve

Toni Milaqi "Hysteria In The Beach" (acrylic on paper, 65x85 cm, 2005)

TRUP PERPARA SYVE

Dhe hijet u hapen edhe nje here dhe deftyen
nje trup:
floket e tu, vjeshte e dendur, renie e ujit
diellor,
goja jote dhe disiplina e bardhe e dhembeve te
saj kanibale,
rober ne flake,
lekura jote prej buke te porsapraruar dhe syte
e tu sheqer
i djegur,
vende ku koha nuk rrjedh,
lugina qe vetem buzet e mia i njohin,
gryke e ngushte e henes qe ngjitet deri te gusha
jote permes
gjinjeve,
ujevare e ngurtesuar e zverkut,
pllaje e larte e barkut tend,
plazh i pafund i ijes.

Syte e tu jane syte e ngulet te tigrit
dhe nje minute me pas behen syte e lagesht te
qenit.

Perhere ka blete ne floket e tu.

Shpina jote rrjedh e qete nen syte e mi
si shpina e lumit ne driten e flakeve.

Ujera te fjetur godasin dite e nate belin tend
prej ketri

dhe ne brigjet e tua te pafundme si hapesirat
e henes,
era fryn permes gojes sime dhe qarja e saj e
gjate mbulon
me te dy flatrat gri
naten e trupave,
ashtu si hija e shqiponjes vetmine e shkretetirave.

Thonjte e gishterinjve te kembeve te tua jane
bere prej kristali veror.

Mes kembeve te tua eshte nje pus ujerafjetur,
gji ku deti i nates qetesohet, kale i zi
prej shkume,
gure ne kembet e malit qe fsheh nje visar,
goje e furres ku piqen naforat,
buze te qeshura te paksahapura dhe mizore,
dasme e drites dhe e hijes, e te dukshmes dhe te
padukshmes
(atje pret mishi ringjalljen e tij dhe diten e jetes
se perjetshme).

Atdhe gjaku,
e vetmja toke qe njoh e qe me njeh,
i vetmi atdhe qe besoj,
e vetmja porte e pafundesise.

OCTAVIO PAZ
(Perktheu: Mira Meksi)

Triumfi i Perbindeshit dhe Demone te Tjere.

Toni Milaqi " Triumph of Monster" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2007)

"Por cfaredo qe te jesh: poet, gjysmeperendi, apo idiot - gjithnje, krye disa oresh, te duhet te zbresesh nga qiejt e tu, per te urinuar."
(E.M.Remark)

Cdo artist e nis gjithcka duke genjyer veten. Shpesh here rron nje realitet personal subjektiv, teresisht te ndryshem nga ai i turmes.
Artisti rron absurdin, shume here i vetedijshem per kete skajshmeri te qenies.

Nese do te kerkonim nje figure historike prej letersise per te sintetizuar apo pershkruar natyren demoniake te nje artisti, ai padyshim do te ish Don Kishoti; i lumtur ne lufterat e tij me telajot, bojrat, mermerin, balten, veglat muzikore, makinat e shkrimit, apo tastjerat e kompjuterave; i lumtur, ne luftrat e tij me mullinjte e eres.

Ne mjaft raste, keto udhetime te zemres dhe te trurit, jane teresisht te pakuptueshme per ambientet, grupet shoqerore, apo njerezit qe nuk kane kultivuar nevojen per t'i ikur trupit tokesor, per t'u zhveshur prej tij, e per te fluturuar ne krahet e ndjenjes, te delireve me te marra te unit.

Te fluturosh ngadhnjimtar qiejve te deshires, nuk do te thote njekohesisht edhe lumturi e perjetshme, nuk do te thote udhetime te pambarimta, nuk do te thote liri absolute. Ka momente, kur ne keto hapesira shfaqen djaj dhe demone, perbindesha dhe kucedra, shpende mitik e grabitqare, dhe dinosaura prehistorik me flatra vigane.
Ndodh ne shume raste qe endrrat e nje krijuesi te zymtohen, te tkurren, te sfiliten prej muzgut dhe erresires qe i perqarket.
Ndodh ngadonjehere qe hena te fiket dhe yjet te bejne greve, duke braktisur keshtu qiejt. Ndodh qe prej mullinjve te eres te pillen monstra te frikshme dhe demone hakmarres. E pikerisht aty, kur edhe paqja jote ekzistenciale eshte e cenuar, ndjen veten teresisht te pafuqishem te luftosh per Dylqinjen (apo Dylqinjat e tua). Ndjen se shpata e mburoja jote jane prej letre, dhe se legeni qe ke vene per perkrenare eshte i paafte te te mbroje. Ndjen se krahet s'te binden, e se truri po te braktis. I vetmi organ qe punon me te njejtin intesitet eshte zemra...

Nganjehere eshte teper e veshtire te luftosh perbindeshat e mediokritetit njerezor. Eshte teper e veshtire per nje artist, per nje krijues, per nje njeri, te perleshet me Hicin dhe ritualet monotone jetesore. Eshte teper e veshtire - per te mos thene e pamundur- te ndricosh honet e sterrte te humneres qe varet perfund kembeve te tua duke i hedhur asaj kunja shprepseje te ndezura.
E vetmja gje qe mund te besh eshte te lesh disa gjurme te atyre sa ndjeve per Dylqinjen qe kurre s'ka qene reale. Disa gjurme te betejave mbi demonet e erresires vrastare te se perditshmes. Disa gjurme kundershtie mbi pushtetin perbindeshave social, etik, e moral, qe na kontrollojne dhe qe na perqarken.