Skulptura Shqiptare, Nga Stalini tek Muji dhe Halili

Një Dokumentar
Teksa shkruaja disa kohë më parë shkrimin "Do të marr Çiften, do të dal për gjah", e teksa sillja ndër mend Monumentin e Stalinit- vepër e skulptorit Odhise Paskali (vendosur në ish Kombinatin e Tekstileve "Stalin", Tiranë), brenda meje rrotullohej pyetja se cili vallë ishte fati i monumentit, dhe ku gjendej ai tanimë? Ashtu rastësisht përgjigjen ma dha dokumentari mjaft interesant i kineastit Fatmir Koçi, i vitit 1995, me titull "Alternative Head".

Dokumentari ka një personazh qëndror, Vladimir Metanin, i cili punon ne fonderinë e derdhjes së veprave të artit në Tiranë. Njihemi përgjatë filmit me ambientet e fonderisë, të cilat ishin kthyer, diku aty në fillim të viteve 1990, në një pikë grumbullimi të statujave dhe monumenteve të socrealizmit që i përkisnin kryesisht shesheve/hapësirave publike. Shohim monumentet e Enver Hoxhës, të Stalinit e Leninit. E pikërisht atëherë dëgjojmë Vladimirin të thotë: "Unë kam pasur fat; Po të mos ishin bërë monumentet e këtyre zotërinjve, kurrë s'do të kisha realizuar punët e mia..." .

"Vladimir Metani working in an old Factory, Tirana, Albania" (Photo by Michel Setboun)

"Vladimir Metani working in an old Factory, Tirana, Albania" (Photo by Michel Setboun)

Vladimir Metani
Në një shkrim të datës 12 janar 2004, në gazetën "Koha Jonë", me titull: "Artisti që krijon dhe derdh në bronx legjendat shqiptare", gazetarja Vali Qyrfyçi na bën një prezantim të Vladimir Metanit:

"Metani ka lindur në vitin 1951 në Elbasan... Pas shkollës 7-vjecare, Vladimiri ndjek shkollën e rezervave të punës dhe më pas vazhdon shkollën e mesme, në politeknikum, për mekanik, pa shkëputje nga puna. Në fund të viteve '60 fillon punën në fonderinë e derdhjes së veprave artistike në Tiranë. Aty vazhdon të punojë dhe sot e kësaj dite... Vladimiri gjithmonë me modesti deklaron se është autodidakt, por dhe i vetmi skulptor në vend që i realizon tërësisht veprat e veta, që nga ideja, në allçi dhe deri në derdhjen përfundimtare..."
 
Varrmihësi
Duke ndjekur filmin dokumentar të Fatmir Koçit, ndjen një lloj stepjeje, tek has kaq qartë imazhin tejet të shfytyruar të tranzicionit shqiptar në këtë njëzet vjeçarin e fundit. Shohim me rrëngjethje Vladimirin të godasë me vare, pa i bërë syri tërt, një monument gjigand mermeri të bardhë. E shohim të këndojë "rusisht" përballë një shtatoreje bronxi, me duar të shqyera, të Leninit. E shohim më pas të marrë pjesët e shqyera nga monumentet, t'i shkrijë, e me to të krijojë ato që ai i quan vepra mbi personazhet mitologjike shqiptare.

Diku në dëshmitë fotografike të Michel Setboun, zbuloj Metanin, në fonderi, të pozojë triumfator përfund këmbëve të Monumentit të Stalinit, të realizuar nga O. Paskali. Vetëm atëherë kuptova fatin e vërtetë të asaj shtatoreje, të një prej veprave më përfaqësuese të realizmit socialist shqiptar; me siguri arti i Paskalit duhej të flijohej për t'i dhënë jetë miteve dhe legjendave kombëtare shqiptare që kishin mësyrë fantazinë e shfrenuar të Vladimir Metanit.

Vrasësit
 Në fakt, në këtë tragjedi, nësë Vladimiri me të tjerë shokë metalurgë, kryen rolin e varrmihësit të mjaft prej veprave themelore të skulpturës monumentale shqiptare, vrasjen e vërtetë nuk e kryen ata. Vrasësit e vërtetë janë të gjithë përfaqësuesit kryesorë të klasës politike shqiptare të këtyre njëzet viteve të fundit. Të gjithë ata presidentë e kryeministra, ministra e zv-ministra, ata deputetë e kryetarë bashkish, ata drejtorë të Galerisë Kombëtare të Arteve dhe ata nëndrejtorë; që udhëheqin shtetin shqiptar në këtë katrahurë të vërtetë institucionale, në këtë batak shpirtëror dhe mjerim të thellë ekonomik e social.

Pyetje Retorike
Përse vallë sa herë që ndryshojnë situatat politike në Shqipëri, duhet të asgjesohen të gjitha gjurmët e së shkuarës? Përse vallë duhej të zhdukeshin ato punë kaq përfaqësuese të skulpturës së socrealizmit shqiptar? Sepse frymëzuesit e këtyre veprave ishin diktatorë?! Po atëherë pse nuk i vëmë flakën edhe piramidave egjiptiane, apo çdo lloj gjurme në arkitekturë, pikturë, e skulpturë, që përshkruan jetën e faraonëve egjiptianë, si edhe tiraninë e pamëshirtë të atyre kohërave (shumëherë më të egër se periudha komuniste shqiptare)? Përse nuk djegim Luvrin apo Hemirtazhin, muzeun e Pradës apo kishat e Vatikanit? Përse të mos shkatërrojmë murin kinez?! A mos vallë bëmat e Papatit, e mbretërve dhe perandorëve të ndryshëm, e diktaturave të të gjitha formave, ishim më progresiste? A mos vallë regjimet social-politike të rrugëtimit tonë njerëzor në këtë botë, ishin më demokratike? Bazuar në të njëjtat mendësi, ç'na duhen sot veprat e Velaskesit dhe të Gojës, tek na përshkruajnë fodullëkun irritues të familjeve mbretërore spanjolle? Pse nuk asgjesojmë të gjitha pikturat e Davidit apo të Engërit tek na përplasin turinjve arrogancën e një batakçiu ushtarak si Napoloni, i cili zhyti botën në gjak, për të kënaqur egon e tij militare si edhe interesat e klasës franceze në pushtet?

Reflektim
Nuk i zhdukim të gjitha këto, sepse prej çdonjërës prej atyre periudhave dhe atyre veprave në veçanti, mund të mësojmë. Mësojmë rrugën e përgjakur nga ku kaluam, dhe sakrificat të cilat na u desh të bënim si specie njerëzore. Mësojmë të shohim të metat tona në sy. Të shohim degradimet, qorrsokakët dhe ashpërsinë e totalitarizmave të çdo tipi, të shohim sa mikroskopik e bëmë personalitetin njerëzor në kohë të tilla. Duke hedhur vështrimin në thellësi të diktaturës, duke e analizuar atë, mund të themi se përparojmë, se ecim përpara.

Por duke menduar të gjitha këto, kam frikë se për çfarë flas përbën lluks për klasën politike shqiptare, për realitetin social shqiptar, për artin e mjeruar shqiptar, për individin e ngratë që rron në Shqipëri, në këto kohëra famëkeqe dhe dritëshkurtëra të kolerës...

"Vladimir Metani's Work" (Photo by Marco, Fellow of Eagles, 2007)

"Vladimir Metani's Work" (Photo by Marco, Fellow of Eagles, 2007)

(P.S. -Fotografitë më sipër, janë disa punë nga Vladimir Metani.)
 

Në Emër të Popullit

"Monument for the socialism" (Photo by Michel Setboun, Albania, 1981)

"Propaganda Poster, Albania" (Photo by Erik Stewart, 1988)

"Communist Monument, Albania" (Photo by Thomas Aelbrecht, Albania)

"Communist Albania" (Photo by photowala28 / Jane Roselawn, Albania, 2006)

Kohët e fundit, më ngacmon artistikisht ideja e hulumtimit të simboleve vizuale të regjimit nacional-komunist shqiptar. Simbolet komuniste, të cilat i hasje kudo në periudhën e diktaturës, janë të shumta dhe tepër interesante për vëzhgim e analizë. Prej studimit të tyre dalin konkluzione thelbësore, të mënyrës se si ushtrohej filozofia marksiste-leniniste në truallin e Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë. Mund të ndahen këto simbole politike/propagandistike në dy kategori të mëdha.

Në të parën dallojmë simbole me karakteristika ndërkombëtare si: "ylli, drapëri dhe çekani, kurorat e kallinjve të grurit, grushti i mbledhur, portretet e katër klasikëve të komunizmit, flaka e revolucionit, libri apo kordelet e kuqe, oxhaqet dhe shtyllat e tensionit të lartë", të cilat importohen kryesisht prej Bashkimit Sovjetik dhe Kinës.

Në grupin e dytë vërejmë simbole me karakteristika nacionale (shqiptare) si: "shqiponja dykrerëshe (që në fakt rrjedh prej periudhës bizantine të trojeve që pas 1912 u identifikuan si Shqipëri, dhe që më tepër se simbol nacional, ështe simbol ikumenik), flamuri kombëtar, harta e shtetit, logo e PPSH, portreti i Enver Hoxhës, figura e ushtarit, pushka dhe kazma".

Këto dy të fundit janë kokë e këmbë pjella të mendësisë shqiptare, dhe leximi i tyre në aspektin filozofik/pamor/psikologjik, na qartëson atë që ndodhi në Shqipëri për dyzetepesë vjet me radhë.
Kazma dhe pushka, simboli i shkatërrimit dhe i militarizimit. Vallë a nuk ndodhi kjo gjë në Shqipërinë komuniste? Nuk u shkatërruan, ato mijëra objekte kulti/kulturore/historike, ato afreske e ikona, ato biblioteka e ajo literaturë që gjendej në kishat dhe manastiret e panumërta, dhe bashkë me to, ato vlera kolosale të artit bizantin e pasbizantin që patën fatkeqësinë të jenë krijuar në truallin e njësisë gjeografike, e cila më 1946 do të shpallej/thirrej si Republika Popullore e Shqipërisë? Nëse kazma ishte simboli i shkatërrimit, dhe pushka i militarizimit të gjithë jetës së vendit, simbioza e çmendurisë ushtarake, e bunkerizimit dhe e afsheve luftarake, përse nuk hasim në masë një simbol ndërtues?! Ka momente që në parrullat propagandistike shohim tek-tuk edhe mistrinë (vegël e ndërtuesit), por nuk mund të thuhet se është imazh primar, i të njëjtës peshë, dhe i të njëjtit potencial përfaqësues, si ai i pushkës dhe i kazmës.

Këto simbole emblematike të totalitarizmit nacional-komunist shqiptar, gjendeshin kudo. Edhe rrugëve të qyteteve, edhe në uzina e fabrika, edhe në dyqane e lokale, edhe në shkolla e kampe pushimi, edhe në salla mbledhjesh e zyra të gjithfarë tipi, madje jo në pak raste edhe në ambientet intime e shtëpitë e vetë njerëzve.
"Edhe Zoti ka nevojë për reklamë, prandaj bien këmbanat." - thotë diku Nikos Kazanxaqis. Sistemi komunist kishte nevojë të përçonte doktrinën e kuqe në masën e gjerë, dhe rrënjosja e principeve të kësaj doktrine, kushtëzonte ndër të tjera edhe ekzistencën e kudogjendur të simboleve të tija vizuale.

Në fakt, brezi im (i viteve '70) ishte brezi i fundit i plejadës famëkeqe të Njeriut te Ri në Shqipëri. Fryt i atij eksperimenti historik, që u orvat, dhe deri diku ia arriti, të shpërbëjë në mënyrë gati totale trashëgiminë dhe dijen e deriatëhershme në leximin e historisë, të gjithçkaje që lidhej me të shkuarën e trevave dhe të banorëve të shtetit ende të ri shqiptar.

Si fëmijë (ashtu si mjaft të tjerë), nuk mund ta kuptoja botën përtej slloganeve, shablloneve, por edhe simboleve komuniste. Ishin pjesë e jetës sime, dhe deri diku identifikohesha me to. Madje më kujtohet se dikur kam dalë një fotografi me kapele partizane, me yll të kuq në ballë, duke shtrënguar një pushkë druri në dorë. Po kështu, skuadra ime e dashur Partizani kishte për simbol yllin me topin e futbollit në qendër. Nuk i shoh pra, me përbuzje tanimë ato simbole. Përkundrazi më zgjojnë ndjenja nostalgjie për naivitetin dhe dlirësinë e viteve fëminore.

Por përpos nostalgjisë të një bote të parë me sytë e fëmijës, a ka vallë vend për interpretim, zhbirim meditativ dhe analizë, si edhe për një përqasje sa më të afërt të simbolikës vizuale nacional-komuniste shqiptare? Dhe përse do të na duhet të bëjmë diçka të tillë sot?
Sigurisht, që kjo përqasje ndaj sistemeve diktatoriale, krijon të njëjtën analogji konceptive, me veprimin e një shkencëtari që i afrohet gjithë kureshtje kraterit të një vullkani të shuar, me shpresën se duke e studiuar, do të mësojë më tepër për të, dhe se kjo njohje do t'i vlejë në një farë mënyre në të ardhmen. Pasi vullkani është aty, duke dihatur në thellësi të tokës; nuk u zhduk, thjesht po fle. Të njëjtën gjë mund të themi edhe për sistemet diktatoriale. Është detyra jonë, jo t'i mohojmë dhe të harrojmë, por t'i njohim esencialisht, sepse vetëm duke bërë diçka të tillë, do të mund të krijojmë imunitete ndaj këtyre sëmundjeve kanceroze të historisë sonë njerëzore.

Nga ana tjetër është sot komoditet, të mund të luash artistikisht me emblema, situata, e nocione të caktuara, që vetëm tre dekada më parë artistët e kishin krejtësisht të pamundur t'u afroheshin, dhe që nëse do të tentonin të bënin diçka të tillë, mund t'a paguanin edhe me jetën e tyre.

Eshtë komoditet të marrësh ato simbole, dhe t'i shpërbësh në formë, duke i rikrijuar, duke i bërë të thyeshme, e duke u vrarë autoritetin totalitar. Eshtë grishëse ti zhveshësh ato imazhe pamore nga era e gjakut, nga cinizmi më i paskrupullt social/politik, dhe nga mjerimi aq i thellë intelektual, dhe t'u japësh një jetë të re. Eshtë e natyrshme të duash të thyesh çelikun e kallupeve sociale, që u përpoqën të ndrydhin gjithësinë tënde njerëzore, dhe me copat e thyera të ndërtosh një urë të shëndoshë, që të lidhë të shkuarën me të ardhmen, dhe që të bëjë sa më pak të dhimbshme peshën e së tashmes...

Toni Milaqi "Communist Albania" (acrylic on canvas, 30x24 cm, 2009)

Toni Milaqi "Lapidar" (acrylic on canvas, 30x24 cm, 2009)

Toni Milaqi "Communist Era Monument" (acrylic on canvas, 30x24 cm, 2009)

Toni Milaqi "Thinking about Communist Era in Albania" (acrylic on canvas, 30x24 cm, 2009)

Toni Milaqi "Sexy Star" (acrylic on canvas, 30x24 cm, 2009)

Toni Milaqi "Hammer and Sickle" (acrylic on canvas, 30x24 cm, 2009)

Toni Milaqi "Bunker" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Toni Milaqi "From Albania with Love" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Toni Milaqi "Slogans -Communist Albania" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Portret i Thyer

Toni Milaqi "Pink Man" (acrylic on paper and mixed technique, 30x24 cm, 2009)

Kur hapat rendohen dhe qenia tkurret, kur ditet rrudhen dhe netet perngjasojne te pambarimta, kur harmonia jote e brendshme venitet dhe ankthet te perpijne, kur dhimbja i ze vendin shpengimit dhe revolta vret gazin lozonjar, pikerisht ne kohe te tilla ndjen se portreti yt fillon te shperbehet e s'mund te jete me nje mase solide. Veren germadhat e atyre sa deshe, dhe te atyre per te cilat luftove, te te pushtojne. Kupton brishtesine e qenies dhe brutalitetin e ekzistences. Ne momente ne tilla shnderrohesh ne fantazmen e atij qe flinte diku brenda teje, e qe ne femijeri deshironte te pushtonte boten. Nje deshtak mjeran i panevojshem per askend dhe per askund. Krijese idilike per te rrojtur, por dhe per ti dhene kuptim te ri absurdit. Je aty i thyer, i coptuar, i shpartalluar, i pamundur, i rene, i grisur, i shprishur, enderrvrare, krahekeputur e shpirtperdhosur...

Pyetje Retorike

Toni Milaqi "Before the Law" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Nese sistemet aktuale social-politike si edhe tere politikat qe rrjedhin prej tyre, rajonale dhe globale, tregojne teper qarte paaftesi dhe neglizhence ne mbrojtje te Individit por edhe te ekuilibreve te ndryshme sociale, a ia vlen valle te besosh tek to?! A ia vlen te perkrahesh, te kultivosh dhe te mbash ne jete nje perbindesh qe ushqehet me brendine, gjakun, djersen dhe mundin tend?!

Nese qorrsokaku kapitalist, por edhe ekspansionizmi me ekstrem i atyre qe gjenden ne krye te piramides hierarkike ekonomiko-politike, s'jane gje tjeter vecse nje menyre per te shfrytezuar dhe kontrolluar turmen, perse presim nga Individi te respektoje dhe t'i disiplinohet ketij realiteti?!

Perse valle kerkojme prej nje te perdhunuari, te dashuroje dhunuesin e tij?!

Nese verejme ne praktike se "kushtetutat tona demokratike" nuk bejne gje tjeter vecse perqendrojne kapitalet boterore ne duart e nje pakice njerezish, duke shtyre miljarda te tjere ne varferi dhe mjerim te thelle, perse te mos i veme zjarrin ketyre kushtetutave?!

Nese Ligji eshte jo vetem i panevojshem por edhe denigrues i personalitetit njerezor, perse valle i bindemi ende?!

Kryqezimi

Toni Milaqi "Crucifixion" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2008)

Kryqezimi eshte padyshim nje nga temat me te levruara ne historine e artit dhe kryesisht ate te piktures evropiane. Kjo per shkak te nje numri te madh faktoresh kosmo-historik, por ne radhe te pare sepse aludimi mbi kete teme ka te beje drejtperdrejt me simboliken kristiane. Simbolike kjo qe mund te karakterizohet si shprehje e filozofise percuese, dhe si karakteristike themeltare e shoqerive apo njesive te ndryshme administrative europiane, por njekohesisht qe indentifikohej edhe me statusin social-fetar-politik qe gezonin keto shoqeri pergjate njezet shekujve te fundit.

Perpos atributeve dhe moralit kristian qe mund te evidentohen tek "Kryqezimi"(si teme), mund te themi se tharmi i ketij subjekti sherben jo rrallehere si ure per nje perqasje me pergjithesuese, me gjithepershfirese e mbarenjerezore, ne percapjen tone per te folur mbi Njeriun dhe universin njerezor. Ne kete aspekt ky motiv eshte i tejmbushur me doza te medha simbolikash mbi raportet e Individit me shoqerine, me jeten, me ambientin rrethues, me natyren, me kohen, me turmen, me tjetrin. E po ashtu duke hulumtuar mbi kete teme behemi prezent te fatalitetit jetesor, te pjeses se thyeshme njerezore, te kufijve qe na rrethojne, te zinxhireve dhe kamzhikeve social-etik-moral-politik, te dhunes se ekzistences qe na perqarket.

Piktura ime e mesiperme eshte nje gjest respekti, nje homazh per intelektualin e kryqezuar ne vitet e totalitarizmit komunist shqiptar; nje akt mirenjohjeje i thelle per te gjithe ata qe nuk iu perkulen mediokritetit te turmes dhe tiranise se regjimeve diktatoriale; shenje nderimi per figura dhe personalitete njerezore si Edison Gjergo e Lasgush Poradeci ...

Ah, mend harrova, Gezuar Pashket 2009 !

Propozim per Nje Hero te Ri Kombetar

Toni Milaqi "Proposal For a New National Hero" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Eshte koha e ndryshimeve te medha. Koha kur zhveshim heronjte mesjetare nga ngallosjet dhe xixat mitologjike, nga atributet qiellore dhe aureolat e shenjta, me te cilat i veshen ankthet ekzistenciale te instikteve me shoviniste te prinderve tane. Koha kur rrezojme mitet e shkuara, per te ngritur te reja, me te pangijshme, me te egra, me radikale. Koha kur shtypim nen thundra te hekurta gjithcka te huaj, per te shijuar deri ne ekstaze cdo sterkalth te mediokritetit tone njerezor. Koha kur piedestalet e boshatisur prej perendive te vrara, ashtu te plurosura, behen gati te presin te tjera shembelltyra -po aq meskine, porse me moderne- te ekzistences tone, per t'u hedhur poshte dhe per t'u bere shkrumb me te njejten menyre prej filizave pasardhes. Koha kur heronjte u arratisen, sepse askush nuk ka nevoje per heroizmat.
Ne kohe te tilla mendoj se cdokush mund te hipe ne kale (qofte edhe te drunjte), e qe andej te bej sehir kasten e re pushtetare, e cila ndonese konform gjithe prirjeve te modes, veshtire te mund t'i pervidhet D.N.A. totalitare te baballareve te kuq. Mjafton te hipesh ashtu, ne kalin e drunjte te fotografeve te dikurshem dhe te keqyresh perreth, te veresh se si vjedhin e shkaterrojne, se si abuzojne e shperdorojne, se si hane me babezi deri ne plasje, e se si fryhen e fryhen si shushunja te pangopura me cdo pikez te gjakut tend.
Ti je heroi miku im, kaloresi legjendar, vigani anonim, prijesi i lavdishem, luftetari i paepur, mbreti i pashoq, udheheqesi sypetrit ne perandorine dhe principatat e hicit!

Pa Gravitet

Toni Milaqi "Between Albania and Greece" (acrylic on canvas, 80x60 cm, 1995)

Emigracioni gjithnje, e sot me teper se kurre, ka qene dhe eshte nje fenomen teper i mprehte i shoqerise globale, por edhe i atyre periferike. Nje plage sociale, e cila permban ne vetvete potenciale teper te medha kontradiktash politike, ekonomike, morale, fetare e njerezore. Eshte e veshtire te lindesh diku dhe per shkak te nje sere faktoresh te ndryshem te jesh i detyruar te braktisesh vendin tend, ne shprese te nje jete me te mire, ne kerkim te tokes se premtuar. Dhe pikerisht ne momentin kur le pas dheun ku erdhe ne jete, ne momentin kur ndjen se graviteti me token ame zbehet, dhe se rrenjet solide qe te ushqenin fillojne te keputen nje nga nje, atehere ti si njeri ke humbur -dashje pa dashje- prej ekzistences tende lidhjen tokesore. Provon dyzimin emotiv, duke u kthyer ne nje krijese te ajert. Pa gravitet, pa peshe rendese, anashkalues, nje pluskues i realiteteve shteterore dhe nacionale, i huaj per to dhe shpeshhere i padeshirueshem ...

Kohe Moderne

Toni Milaqi "The Sixth of December 2008" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Shpeshhere duhet te pranojme se ka momente ne jete te cilat te udhehequra nga ritmet marramendese te menyres tone te jetuarit na rreshkasin neper duar, pa mundur dot te rrokim esencen e gjerave, ne paaftesi per t'u thelluar ne analizen e fenomeneve dhe dukurive qe na perqarken. Kohe pas kohesh verejme vetveten tek sforcohet ne nje turravrap te cartur per permbushjen e nevojave tona konsumatore apo utilitare, te instikteve tona te egra apo te kushtezuara.

Pikerisht ne tilla caste kur kupton pafuqesine si edhe limitet e tua ekzistenciale, kur kupton se prej stafetes ne te cilen merr pjese, asnjehere nuk ke per te dale fitues, kur kupton se minutat e tua aq te vlerta shperdorohen kot, se rruga permes te ciles rend eshte e pakrye, dhe se mundesia per te prekur kordelen e finishit (Itaken e enderruar) eshte vrare qysh ne lindje, pikerisht atehere te vjen ne ndihme arti, si menyre per te analizuar boten dhe per t'i dhene sadopak vlere diteve te tua.

Dhe ne te tilla momente kur zhvishesh nga vogelsite jetesore dhe hedh syte thelle brenda gjithesise tende, kur perpiqesh te hulumtosh raportet e shoqerise ne te cilen gjallon apo ato ndernjerezore, ambjentin rrethues dhe frikerat, ankthet, nevojat e deshirat e tua personale apo kolektive, ne te tilla momente kupton se ndjesia qe provon e jetes se marre dhe gjitherrembim eshte teresisht e genjeshtert dhe mbi te gjitha ekziston si e tille vetem ne koken tende. Ne caste te tilla duke lexuar veprat e mjeshtrave te se shkuares, kupton se asgje s'eshte e re, e se asgje s'ka evoluar. Kupton se dhuna e pushtetit eshte gjithnje e njejte, se shtypja, shfrytezimi dhe pangijshmeria e grupeve te caktuara njerezore ndaj te tjeresh, per fame e pasuri, teresisht te pandryshueshme. Ndryshon letra mbeshtjellese, shija e karameles perbrenda - gjithnje e njejte, e lashte, autoritare, prepotente, arrogante, solide, aspak e cenuar, dhe fatkeqesisht e paprekshme.

***

Francisco de Goya "The Second of May 1808" (oil on canvas, 255 x 345 cm, 1814)

Ne gjashte dhjetor te 2008 fale brutalitetit te klases ne pushtet, dhe sigurisht edhe te zagareve institucionale te saj, u vra ne Athine 16 vjecari Aleksis Grigoropoulos. Menjehere Greqia u perfshi nga nje vale zemerimi dhe dhune, kete radhe popullore. Vrasja e Aleksit nuk ishte shkaku, ishte padyshim preteksti. Ishte ai pretekst qe beri te shpertheje revolta, indinjata, percmimi, kundervenia e drejteperdrejte e rinise greke ndaj sistemit te sotem social, ekonomik e politik, ndaj sistemit te sotem te vlerave. Ishte njejta revolte qe ndjene te rinjte europiane ne Genova (2001) me vrasjen e Carlo Giuliani-t. E njejta revolte me te rinjte e Amerikes Latine apo ata franceze, me ata palestineze apo ata afrikane. Nje bote ne flake, e cila na djeg per sa gjalli per dite e me shume ...

Piktura ime "The Sixth of December 2008" eshte nje nevoje per te folur per keto dukuri. Jo rastesisht jam ballafaquar me Francisco de Goya dhe punen e tij "The Second of May 1808" , e cila u referohet ngjarjeve te vitit 1808 ne Spanje. Dyqind vjet qysh atehere. Lame mbrapa kuajt dhe ngasim motore e makina, lame pas shpatat, per te perdorur arme automatike apo gazra kimike. Ne thelb esenca eshte e njejte. Nevojat ekspansioniste te superfuqive ushtarake gjithnje te pangijshme, dhe dhuna e pushtetit gjithnje aktuale.

Dyqind vjet dhe asgje s'ka ndryshuar. Kur valle do te zgjohemi prej ketyre endrrash te shprishura?

Marshon Shqiperia -Krenare

Michel Setboun "Religious painting remaining in the ruins of the destroyed church of Saint Eloy ; destroyed by the communist regime in Berat, Berat Albania" (Photography, 1990)

Nje fotograf dhe fotoreporter teper interesant, i cili ka fokusuar me objektivin e tij momente unikale te realitetit shqiptar pergjate viteve te diktatures komuniste, por edhe me pas, ne vitet e kalbezimit social, shpirteror dhe institucional qe po perjeton Shqiperia, eshte Michel Setboun.

Kur ndesha punet e tij (sidomos ato te periudhes "para viteve 1990"), me te vertete u befasova, pasi shume imazhe jane unike, te verteta, jo te perkedhelura apo te lemuara, shpesh here te ashpra, dhe ndoshta disi "te huaja" per realitetin e ri, apo tranzicionin total qe po kalon shoqeria shqiptare sot. Tek ky cikel fotografik, ke ndjesine se Michel Setboun ka ndalur kohen, "e ka burgosur ate".

Nje element qe evidentohet me teper mjeshteri dhe qe personalisht me ngacmon, eshte edhe lidhja e shqiptarit me artet. Nje relacion urrejtjeje, armiqesor, i mbrujtur me mllefe dhe ekstaza te cartura.

Michel Setboun "Restoration of St. Eloi church (destroyed by the communists) Albania" (Photography, 1990)

Duke ndjekur udhetimet e tij ne Shqiperi, shtegetojme mes rrenojave te objekteve te kultit qe la pas totalitarizmi komunist ne Gjirokaster, ne Sarande, ne Berat, ne Korce, ne Vlore, ne Tirane. Deshmi e atyre krimeve historike ne memorjen kolektive te njerezve dhe te popujve qe banuan nder kohera shtetin e sotem shqiptar. Vetem dyzet vjet, per te shkaterruar gjithcka te vlerte te krijuar nder shekuj. Dyzet vjet per te shperbere kulturen shpirterore dhe artistike te atyre viseve.

Nuk e di nese Njeriu i ri u krijua apo jo, por di qe ajo erresire patologjike qe karakterizon shqiptarin ne relacionin e tij me artet, ajo urrejtje totale per cdo gje qe nuk kupton dhe qe i vret syrin, ajo mani shkaterrimi te cdo gjeje qe i perket se kaluares, u kultivua dhe u rrit -padyshim- ne vitet e erresires komuniste, duke sjelle ne jete nje brez pa rrenje, pa ura me te shkuaren, pa njohje te vlerave te verteta njerezore, nder te cilat nje vend paresor zene edhe artet.

Michel Setboun "Saint Nicholos; the frescoes were not destroyed but the church was transformed in a storage -Moschopolis, Albania" (Photography, 2006)

Jane pikerisht keto pjella te mjera te Njeriut te ri -keta pasardhes te vobekte- te cilet pas viteve 1990 e ne vazhdim shkaterruan ato pak piktura murale te mbetura ne objektet e kultit te cilat i shpetuan djegjes e kazmes komuniste, dhe te cilat asokohe ishin kthyer ne stalla. Jane te njejtet njerez, qe shkarraviten ne menyren me barbare shpellen-shkembin e Lepenices ne Vlore, duke asgjesuar keshtu ato gjurme autentike dhe teper te vyera te periudhes prehistorike. Te njejtet fakira, te cilet "u nxorren syte" shenjtoreve ne pikturat murale te Voskopojes. Te njejtat kufoma ende te gjalla, te cilat thyejne e djegin cdo shprehje -te harruar- te artit te realizmit socialist, cdo gjurme qofte edhe te zbehte te artit qe mund t'i lidhe me te shkuaren.

Michel Setboun "Monuments, Saranda, Albania " (Photography, 2006)

Fatkeqesisht Njeriu i ri - shqiptar nuk e njeh artin. Nuk mund te perceptoje nevojen e ekzistences se tij. Per te arti eshte lluks. Nuk mund te rroje dot me te kaluaren. Njeriu i ri- shqiptar do te harroje. Do te harroje kush eshte, per ke broheriste dhe thurte himne. Kujt i puthte kembet, dhe kujt i qeshej. Kujt i kendonte, dhe ke ngrinte ne piedestal. Njeriu i ri-shqiptar nuk ka memorje. I paafte te komandoje veten e tij, gjithnje nen tutele padronesh te eger dhe gjakatare, eshte mesuar te mos ndjeje nevoje per te bukuren. Te mos kete nevoje per seleksionimin e se shkuares. Te kete teresisht te pamundur te bashkezistoje me te.

Vdiq mbreti- Rrofte mbreti! Ne djall flamujt e vjeter; Rrofshin te rinjte!

Michel Setboun "Working in an old factory with statues of Lenin, Stalin and Enver , Tirana, Albania" (Photography, 2006)

Rent, or Marathonomak!

Toni Milaqi "Escape" ( acrylic on canvas and mixed technique, 120x90 cm, 2004)


Rent or Marathonomak

Rent, or rent, rent e u thuaj
Se u çthur ordi e huaj, Se betejën e fituam
Dhe qytetin e shpëtuam!
Rent, or rent,
Rent, or Marathonomak!

Kap një degë prej dafine
Dhe vërtitesh ndaj Athine,
Nëpër fush' e brek mi brek
Këmba tokën as t'a prek,
Hip' e zbrit,
Petrit, Marathonomak!

Ke një plagë, po s'e the,
Djers' e gjak pikon për-dhè;
Do që ti të jesh i pari,
Për triumfin lajmëtari
Flamur-gjak,
Kuqo, Marathonomak!

T'u tha gryka, po s'të pihet,
T'u mpi këmba, po s'të rrihet,
Se mileti po të pret,
Ankthi zëmrat ua vret,
Vrer e tmerr,
Shpejt, or Marathonomak!

Kurrë kaqë s'dogji djelli
Dhe si plumb s'rëndovi qjelli,
Kurr' aq ëmbël' e bukur s'ftoj
Hij' e lisit edhe kroj;
Turru tej,
Tutje, or Marathonomak!

Vapa mbyt e pluhri nxin
Ferra çjerr e guri grin
Afsha gjoksin përvëlon
Syrin avulli verbon;
Ur' e prush,
Furr', or Marathonomak!

Gryka si gjyryk të çfryn
Prej Vullkani flag' e tym
Se ç'vëngon e se ç'gulçon,
Zëmra brinjët t'i çkallmon
Me tokmak,
Mbahu, or Marathonomak!

Nëna, motra, nusja dalin,
Ngrehin krahët të të ndalin,
Mos, se s'janë veç Najada
Magjistrica dhe Driada;
Lark, or lark,
Lark, or Marathonomak!

Hajde, ja Akropolia,
Ja qyteti e njerëzia
Që të pan' e që të çquan
Dhe fuqinë t'a rishtuan
Ha dhe pak,
Hajde, or Marathonomak!

Ja, arrive, ua the:
Ç'gas e ç'helm qe kjo myzhde!
"E fituam!", brohorite
Dhe për tok' u përpëlite;
Vdiq, or vdiq!
Vdiqe, or Marathonomak!

Rent kudo, dyke bërtitur,
Nëpër shekuj faqe-ndritur,
Se i vogli shtrin viganin
Dhe i shtypuri tiranin,
Veç e tok,
Tok, or Marathonomak!

Theofan Stilian Noli (Fan Noli)

Peshperima te sterrta

Toni Milaqi "Dark Whispers" ( acrylic on canvas, 100x80 cm, 2001)

Kur te gjitha rruget jane te pakrye, kur shtepia qe ke strehuar endrrat e tua nuk te nxe me, kur te tere portat jane mberthyer prej shulash, e dritaret prej hekurash burgu, kur era e dekompozimit ka gelltitur gjithcka rreth teje dhe kalbezimi social, kulturor, etik e politik eshte e vetmja karakteristike ne lulezim te plote; kur diejt shuhen dhe kujat e frikshme te ujqerve gervishin naten, kur ndjen se ditet e tua avullojne diku brenda kazaneve te ferrit dhe se je teresisht i pa afte per te ndryshuar kete situate; kur veshet e tu vishen prej dhimbjeve ekzistenciale te unit pergjate rrugetimeve te tij ne kete bote...

atehere, do te deshiroje t'i dergoje nje leter -rekomande- me poste Zotit dhe pasi ta kesh puthur ne te dy faqet, ta shash njehere keqazi nga nena, nga motra e madhe dhe e vogel, nga soji dhe sorrollopi, nga ata qe i besuan dhe nga ata qe e kane pjelle...

Mbi Ekzekutimin ( II )

Toni Milaqi "Execution -IV- " (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2008)

(...vijon nga postimi i kaluar...)

Tema e ekzekutimit eshte nje teme me te cilen jam marre shpesh pergjate rrjedhes se viteve. Pasi eshte pikerisht ky subjekt i cili hedh drite mbi marredheniet e individit me shoqerine, e individit me individin, si edhe te grupeve te ndryshme shoqerore ndermjet tyre. Eshte nje rast mjaft i mire per te studiuar vibrimet e hijeve te dhunes se pushtetit, por edhe te brutalitetit te vete individeve te ndryshem kundrejt njeri-tjetrit.

Toni Milaqi "Blue execution" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2007)

Trajtimet jo te peraferta qe vihen re ne kete postim, vijne si pasoje e kendveshtrimeve/koncepteve te ndryshme, dhe jane ne varesi te plote te fazave artistike/estetike qe kalonte piktura ime. Duke filluar me "Execution (II)" -nje pune e fazes primitive, e vitit 1996; duke vazhduar me "Blue execution" - nje prurje ekspresioniste e vitit 2007; e per te mbaruar me "Execution (IV) " -veper te vitit 2008 te cilen sapo e mbarova.

Toni Milaqi "Execution -II-" (acrylic on canvas, 130x100 cm, 1996)

Ekzistojne variante te tjera te miat mbi kete tematike, te cilat eksplorojne pikerisht hapesirat/honet e erreta te ketij subjekti sa te eger, po aq edhe te domosdoshem per hulumtime dhe kerkime. Veprat ne fjale do te jene objekt analize ne shkrime te ardhshme.

Mbi "Ekzekutimin" ( I )

Francisco de Goya "The Third of May" (oil on canvas, 266 х 345 cm, 1808-1814)

Nje teme teper e fuqishme, por edhe unikale, per nga forca e aktit te cilin hulumton, eshte edhe "Ekzekutimi". Procesi i dhunshem i vrasjes se nje apo me shume njerezve, ka terhequr ne kohe -padyshim- Artet, letersine, filozofine dhe pikturen ne vecanti.
Ajo c'ka me terheq tek kjo teme, eshte mbi te gjitha atmosfera e elektrizuar qe pershkon shpirtrat e heronjve te cilet jane pjesemarres ne kete akt; qofte vrasesit, qofte kandidatet per pushkatim. Studimi i psikologjise se njeriut qe kupton se po rron (ne menyre te padrejte) castet e fundit te jetes se tij, por edhe te atij qe merr persiper t'i jape fund nje jete njerezore.

Deri ne c'shkalle mund te arrije fuqia, krenaria, dhimbja, vitaliteti human i njeres pale, perkunder kafsherise, meskinitetit ekzistencial, verberise militare, humbjes se arsyes, truveshjes individuale dhe kolektive?!

Nje nga margaritaret me shndritshem te Arteve ne teresi eshte padyshim "The Third of May" veper e Francisco de Goya. Nje veper thesar i trashegimise tone boterore. Nje stacion teper i rendesishem i hulumtimit te dhunes, te luftes, te totalitarizmit, te erresires se frikshme qe buron prej vete nesh, por edhe te madheshtise se qenesise njerezore. Nje himn per nocionet humane, por edhe nje shuplake fshikulluese ndaj egersise se pushtetit, asaj militare, apo ndaj cdo lloj shprehjeje brutale qe merr jete ne shoqerite tona.

Vepra e Goya-s shquhet per muzikalitetin e saj kompozicional dhe koloristik. Tragjedia e skenes perkthehet ne xhestikulacionin, vendosjen, por edhe stilizimin teresisht emocional dhe dramatik te personazheve. Ndricimi po ashtu befasues dhe kumbues, gati-gati verbues i personazheve qe do te pushkatohen , ne kontrast me atmosferen e erret rrethuese nenvizon ne menyre gjeniale tensionin e casteve pak perpara ekzekutimit. Nje veper madhore, nje shkolle e tere dijeje ku filozofia, psikologjia, shqetesimet dhe problematikat shoqerore e humane, morale dhe sociale, nderthuren ne menyre aq ngazelluese me konceptet estetike, kompozicionale, stilistike, koloristike dhe grafike.

Edouard Manet "Execution of Emperor Maximilian of Mexico" ( 252x305 cm, oil on canvas, 1868)

Vepra e Manet eshte nje tjeter mrekulli e bashkebisedimit historik dhe kohor, artistik dhe estetik, social dhe filozofik qe kemi rreth kesaj teme. Ndonese flasim per te njejtin akt : "Ekzekutimin", trajtimi i Manet eshte teresisht i ndryshem. Larg dramaticitetit te "The Third of May", kjo pikture ngjan me teper me nje procedure formale, se sa me nje skene tragjike. Heronjte e tij nuk kane thyerjen e atyre te Goya-s. Ritmet vertikale dhe te kursyera ne ngjyre (gati-gati monokrome) te trupave, i deperton hapesira horizontale e peizazhit gjithe potenciale ngjyrash dhe te spektatoreve ne pjesen e siperme te piktures. Nje vezhgim me menefregist ndaj vrasjes, dhunes, jetes, vdekjes dhe rendesise se jetes njerezore.

Pablo Picasso "Massacre in Korea" (oil on canvas, 109.5x209.5 cm, 1951)

Vepra e Picasso-s "Massacre in Korea" eshte nje trajtim teper interesant kompozicional dhe stilistik i kesaj teme te madhe. Ndonese e krijuar ne nje faze kur ylli i tij kish filluar te zbehej dhe te ripertypte artistikisht gjetjet e tij te meparshme, kjo pikture eshte padyshim nje pune teper e konsoliduar ne te gjithe aspektet e saj perberese. Kompozimi gjenial, grafika teper elokuente, stilizimi mjaft grishes, si edhe lakuriqesia e viktimave, apo perngjasia me robote te verber (makineri) e pushkatuesve, jane elemente esencial dhe karakteristik qe bien menjehere ne sy.

Yue Minjun "Execution" (oil on canvas, 150x300 cm, 1995)

Puna "Execution" e kinezit Yue Minjun eshte nje tjeter prurje artistike dhe teper origjinale mbi kete subjekt. Akti i pushkatimit ketu merr karakteristika te tjera, permes nje alegorie postmoderne dhe nje formaliteti qofte ne trajte, qofte emocional. Nje veper qe ka interes te vecante kryesisht per kordinatat (prizmin) social-filozofike te kendveshtrimit te saj.

(Vijon ketu...)

Toka e Djallit

Toni Milaqi "The execution of Devil" (acrylic on canvas and mixed technique, 130x100 cm, 2001)

Dikur pikturoja shpesh Djallin. E ndeshja perdite -kudo. S'ishte nevoja te beja udhetime te gjata, as pervjedhje ne kohe, as mundim te madh s'do ky akt. Thjesht mund te hedhesh syte ne dhomen tende, apo te nxjerresh koken ne dritare dhe te keqyresh jashte.

Te shohesh kuajt e drobitur tek terheqin karrocat mes sharjesh, fshikullimash kamzhikesh, e stermundimesh fizike. Mjafton te shohesh me c'kenaqesi shqyen peshku vigan, trupin e tkurrur -prej frikes- te peshkut te vogel. Se si perpiqemi t'i shmangemi dores se ndotur te lypsarit, tek kacaviret keshtjellave sterile te brendise sone. Se si u keputen gjunjet zambakeve prej thatesise perveluese. Se si vdesin ne ajer pellumbat e eger. Se si ngasherehet qiejt mes bubullimash e vetetimash te frikshme, kur mendojne Parajsen e Humbur ...

Te takosh Djallin s'eshte ndonje gje e madhe. Ai eshte shtruar kembekryq ne sofren tone, dhe ne -nen delirin e dehjes- qeshemi dhe zgerdheshemi ...

Vajza e Wilhelm Tell-it

Toni Milaqi "The daughter of Wilhelm Tell" (acrylic on canvas and mixed technique, 120x90 cm, 2001)

Vajza e Wilhelm Tell-it eshte nje pune e dashur per mua tek hedh syte ne kohe. Per nga ana teknike, kjo pikture i perket fazes sime te kolazhit ( 2001). Cdo thyerje trupore e personazhit kryesor, perbehet prej copash kartoni te trashe, te ngjitura mbi njera -tjetren dhe me pas te pikturuara. Po ashtu edhe trungu i zi, gjethet e pemes, vazoja, shigjeta e ngulur ne balle (nje kallam pijesh freskuese), jane te gjitha kolazhe. Me interesonte ne ate periudhe qe thyerja kubiste te ekzistonte edhe ne sensin tre dimensional.

Vajza e Wilhelm Tell-it s'eshte gje tjeter vecse persiatja ne kohe dhe aktualiteti i mitit mesjetar. Kundeshtia me historine e njohur eshte se shigjeta moderne, nuk goditi mollen, por njeriun, dhe se Wilhelm Tell-i yne i dashur me se fundmi u plak. Ndoshta nje koment ky, edhe per vleften e jetes njerezore dhe pamundesine per t'i shpetuar trajtimit si kavje eksperimentale, ndaj te cilit te gjithe ne ekspozohemi ne laboratoret sociale te shoqerive te sotme njerezore ...

Kufomat

Toni Milaqi "Corpses" (acrylic on paper, 85x65 cm, 2005)

Kundermuese rrugeve dergjen kufomat. Te pushtuara prej demonesh barbare dhe shkaterrues. I gjen kudo, te dhunuara egersisht, me trajta te shfytyruara dhe shembelltyra perbindeshash te frikshem. Te gjitha te vrara nga perqafjet e vrazhda te kesaj bote. Jane te panumerta, si per te ilustruar triumfin e padrejtesise, apo ndoshta edhe konceptin tone te drejtesise...

Kufomat s'mund te ndjejne, as te mendojne, as te shijojne dhe te perceptojne boten nepermjet shqisave. Kufomat s'kane organe. U shqyen zemrat dhe trurin; u hengren melcite, veshkat dhe shpretken. Me gjakun e tyre u ndertuan keshtjellat e pabarazise, me djersen u ujiten ferrat e mosdijes, me spermen e tyre u sigurua vazhdimesia ekzistenciale e skllaverise.

Se di pse, por kam ndjesine se bota jone s'eshte gje tjeter vecse nje inkubator perfekt kultivimi kufomash...

Te Debuarit prej Parajses

Toni Milaqi "When Paradise Get Wild" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2007)

Te debuarit prej Parajses s'mund te qeshen. As te lumtur s'mund te jene me ata. Ne fytyrat e tyre te thyera prej dhimbjes, s'mund te konturohen me linjat dhe analogjite e bukurise klasike. Ne syte e tyre s'do te pluskojne paqja dhe qetesia. Ngerci trupor do t'u perpije qeniet. Dihatja e frymemarrjes do te jete e rende; sekondat dhe castet te pambarimta...

Te debuarit prej Parajses s'mund te shijojne asgje. Mallkimi eshte i pameshirshem; shija e "Molles se Ndaluar" eshte e athet, dhe denimi i Krijuesit inatcor, i perjetshem...

Arratisja

Toni Milaqi "The abandonment" (acrylic on canvas and mixed technique, 120x90 cm, 2004)

Arratisja prej Tiranes ishte e dhimbshme. Ndonese tek mbyllte syte dhe enderronte, te gjitha endrrat e tij kishin per sfond Liqenin Artificial. Ato mijera aromera, ndjesi, ngjyra, ne te cilat fundoseshin pemet, ujerat, gjithesia, pergjate stineve te ndryshme te vitit. Te verdhen imponuese te mimozave eremira ne fillimet e marsit. Brishtesine e mjalte te luleve te kumbulles. Gjelberimin e coroditur te barit pranveror. Goricat e pabera dhe mbytese. Dushqet lende-mbushura dhe kallamishtet e pafund. Portokallite, te verdhat dhe te kuqet vjeshtake te plepave. Krenarine ogurzeze te qiparisave. Rreshiren dhe bocet e pishave. Ujet e grinjte e te baltosur te liqenit. Peshkataret tere nge dhe ciftet romantike. Vetmine e varkave te lidhura brigjeve. Kerpudhat helmuese dhe bretkosat. Gjinkallat e panumerta dhe laraskat endacake. Stolat prej trungjesh te prere pemesh dhe burimet ujeftohta ...

Dhe megjithese realitetin e tij te brendshem e kishte te veshtire t'a perceptonte te shkeputur prej Tiranes, pejzazhit dhe njerezve te saj, tanime nuk mund te rronte me aty. Pikerisht tani tek shihte liqenin te tretej dhe nga ato pellgje te mbetura te zhdukeshin peshqit, kur amfiteatri u perdhunua dhe rrugicave romantike u morren frymen ferrat, kur ujerat e burimeve u shterren, kur mimozat dhe kumbullat i prene, kur stolat e drunjte i dogjen dhe varkat u kalben, pikerisht tanime me teper se kurre arratisja ishte e vetmja alternative per te ruajtur dicka nga ajo bote qe po jepte shpirt. Perbindeshi kishte kaperthyer qytetin dhe po kaperdinte dalengadale cdo gjurme jete te tij.

Nuk donte te shihte tek vdiste vendin e tij te lindjes, ne pamundesi per te bere asgje ... Arratisja prej Tiranes ishte rruga e vetme ...

Stop the War

Toni Milaqi "Stop the War" ( acrylic on canvas and mixed technique, 120x90 cm, 2003)

Fraza: "Make Love, Not War" ka nje force teper domethenese shprehese dhe sigurisht qe e ka kapercyer cakun historik te viteve '60 - '70. Ndonese u kthye ne sllogan ne gojen e te rinjve dhe nocioneve pacifiste, larg sirenave lufte-nxitese te ekspansionit amerikan ne Vietnam, arriti te mbijetoje ne kohe.

Shkaku eshte teper i thjeshte. Eshte pikerisht e verteta humane, sociale, filozofike, por edhe qendrimi gati-gati aristofanian i brendise se kesaj shprehjeje.

Me kalimin e kohes dhe me fuqezimin e ashpersise se hegjemonise se kapitalit global nder shtresat e varfera te popujve (kudoqofshin ata), por kryesisht me ekspansionin politik, ekonomik, kulturor, teknologjik ndaj vendeve te pazhvilluara, ky sllogan behet me aktual se kurre.

Vepra e vitit 2003 eshte nje note kundervenie ndaj totalitarizmit "demokratik" perendimor, apo luftes "ne emer te te drejtave te njeriut", me te cilat imperializmi nderkombetar e kryesisht ai amerikan, kamuflon lufterat politiko-ekonomike per influenca dhe hegjemoni globale kudo ne bote.

Dy Bote te Ndryshme

Toni Milaqi "Two Different Worlds" (acrylic on paper, 85x65 cm, 2005)

Ekzistenca e dy boteve te huaja per njera-tjetren. Perballja e elementeve disi te kundert, por ne lidhje dhe referenca te panderprera midis tyre.
Ne nje krah Femija dhe ne tjetrin Seksi. Dhe ndonese piketakimet e perbashketa te ketyre dy elementeve ekzistojne, gjithsesi perballja e tyre qofte edhe ne nje veper arti eshte shokuese, stonuese, e patolerueshme.
Femija, sigurisht qe eshte fryt i nje akti seksual (gjithnje duke folur per menyren e natyrshme). Nga ana tjeter Psikologjia nepermjet Frojdit ka vertetuar ekzistencen e sensualitetit tek femija qysh me ardhjen e tij ne jete. Po keshtu Femijeria eshte faza e pare e ciklit jetesor te qenies njerezore, dhe padyshim qe nje nga obligimet e kesaj qenie (si tek cdo gjallese) me kalimin e kohes dhe me pjekjen seksuale, eshte sjellja ne jete e trashegimtareve, me motiv sigurisht vazhdimesine.
E me gjithe lidhjet e dukshme dhe te padukshme te Femijerise dhe te Sensualitetit, e kemi teresisht te pamundur t'i bashkerendisim ne te njejtin rrafsh keto dy nocione.
Pikerisht ky absurd, kjo stonature e llogjikes, ky kontrast ndjesish ne art merr te tjera ngjyrime. Nocionet ne fjale kthehen automatikisht ne simbole dhe bashkejetesa e ketyre simboleve ben me te qarte konceptin, apo ato c'ka do te thote artisti ne lidhje me dukurite dhe fenomenet shoqerore qe i perqarken.
Tek vepra ne fjale, ndonese per vogelushin jam bazuar ne nje fotografi te femijerise time, nuk ka aspak karakteristika autobiografike. Eshte me teper nje element i huazuar i nevojes per te folur mbi realitetin dhe per menyren se si e perceptoj une ate.