Në Emër të Popullit

"Monument for the socialism" (Photo by Michel Setboun, Albania, 1981)

"Propaganda Poster, Albania" (Photo by Erik Stewart, 1988)

"Communist Monument, Albania" (Photo by Thomas Aelbrecht, Albania)

"Communist Albania" (Photo by photowala28 / Jane Roselawn, Albania, 2006)

Kohët e fundit, më ngacmon artistikisht ideja e hulumtimit të simboleve vizuale të regjimit nacional-komunist shqiptar. Simbolet komuniste, të cilat i hasje kudo në periudhën e diktaturës, janë të shumta dhe tepër interesante për vëzhgim e analizë. Prej studimit të tyre dalin konkluzione thelbësore, të mënyrës se si ushtrohej filozofia marksiste-leniniste në truallin e Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë. Mund të ndahen këto simbole politike/propagandistike në dy kategori të mëdha.

Në të parën dallojmë simbole me karakteristika ndërkombëtare si: "ylli, drapëri dhe çekani, kurorat e kallinjve të grurit, grushti i mbledhur, portretet e katër klasikëve të komunizmit, flaka e revolucionit, libri apo kordelet e kuqe, oxhaqet dhe shtyllat e tensionit të lartë", të cilat importohen kryesisht prej Bashkimit Sovjetik dhe Kinës.

Në grupin e dytë vërejmë simbole me karakteristika nacionale (shqiptare) si: "shqiponja dykrerëshe (që në fakt rrjedh prej periudhës bizantine të trojeve që pas 1912 u identifikuan si Shqipëri, dhe që më tepër se simbol nacional, ështe simbol ikumenik), flamuri kombëtar, harta e shtetit, logo e PPSH, portreti i Enver Hoxhës, figura e ushtarit, pushka dhe kazma".

Këto dy të fundit janë kokë e këmbë pjella të mendësisë shqiptare, dhe leximi i tyre në aspektin filozofik/pamor/psikologjik, na qartëson atë që ndodhi në Shqipëri për dyzetepesë vjet me radhë.
Kazma dhe pushka, simboli i shkatërrimit dhe i militarizimit. Vallë a nuk ndodhi kjo gjë në Shqipërinë komuniste? Nuk u shkatërruan, ato mijëra objekte kulti/kulturore/historike, ato afreske e ikona, ato biblioteka e ajo literaturë që gjendej në kishat dhe manastiret e panumërta, dhe bashkë me to, ato vlera kolosale të artit bizantin e pasbizantin që patën fatkeqësinë të jenë krijuar në truallin e njësisë gjeografike, e cila më 1946 do të shpallej/thirrej si Republika Popullore e Shqipërisë? Nëse kazma ishte simboli i shkatërrimit, dhe pushka i militarizimit të gjithë jetës së vendit, simbioza e çmendurisë ushtarake, e bunkerizimit dhe e afsheve luftarake, përse nuk hasim në masë një simbol ndërtues?! Ka momente që në parrullat propagandistike shohim tek-tuk edhe mistrinë (vegël e ndërtuesit), por nuk mund të thuhet se është imazh primar, i të njëjtës peshë, dhe i të njëjtit potencial përfaqësues, si ai i pushkës dhe i kazmës.

Këto simbole emblematike të totalitarizmit nacional-komunist shqiptar, gjendeshin kudo. Edhe rrugëve të qyteteve, edhe në uzina e fabrika, edhe në dyqane e lokale, edhe në shkolla e kampe pushimi, edhe në salla mbledhjesh e zyra të gjithfarë tipi, madje jo në pak raste edhe në ambientet intime e shtëpitë e vetë njerëzve.
"Edhe Zoti ka nevojë për reklamë, prandaj bien këmbanat." - thotë diku Nikos Kazanxaqis. Sistemi komunist kishte nevojë të përçonte doktrinën e kuqe në masën e gjerë, dhe rrënjosja e principeve të kësaj doktrine, kushtëzonte ndër të tjera edhe ekzistencën e kudogjendur të simboleve të tija vizuale.

Në fakt, brezi im (i viteve '70) ishte brezi i fundit i plejadës famëkeqe të Njeriut te Ri në Shqipëri. Fryt i atij eksperimenti historik, që u orvat, dhe deri diku ia arriti, të shpërbëjë në mënyrë gati totale trashëgiminë dhe dijen e deriatëhershme në leximin e historisë, të gjithçkaje që lidhej me të shkuarën e trevave dhe të banorëve të shtetit ende të ri shqiptar.

Si fëmijë (ashtu si mjaft të tjerë), nuk mund ta kuptoja botën përtej slloganeve, shablloneve, por edhe simboleve komuniste. Ishin pjesë e jetës sime, dhe deri diku identifikohesha me to. Madje më kujtohet se dikur kam dalë një fotografi me kapele partizane, me yll të kuq në ballë, duke shtrënguar një pushkë druri në dorë. Po kështu, skuadra ime e dashur Partizani kishte për simbol yllin me topin e futbollit në qendër. Nuk i shoh pra, me përbuzje tanimë ato simbole. Përkundrazi më zgjojnë ndjenja nostalgjie për naivitetin dhe dlirësinë e viteve fëminore.

Por përpos nostalgjisë të një bote të parë me sytë e fëmijës, a ka vallë vend për interpretim, zhbirim meditativ dhe analizë, si edhe për një përqasje sa më të afërt të simbolikës vizuale nacional-komuniste shqiptare? Dhe përse do të na duhet të bëjmë diçka të tillë sot?
Sigurisht, që kjo përqasje ndaj sistemeve diktatoriale, krijon të njëjtën analogji konceptive, me veprimin e një shkencëtari që i afrohet gjithë kureshtje kraterit të një vullkani të shuar, me shpresën se duke e studiuar, do të mësojë më tepër për të, dhe se kjo njohje do t'i vlejë në një farë mënyre në të ardhmen. Pasi vullkani është aty, duke dihatur në thellësi të tokës; nuk u zhduk, thjesht po fle. Të njëjtën gjë mund të themi edhe për sistemet diktatoriale. Është detyra jonë, jo t'i mohojmë dhe të harrojmë, por t'i njohim esencialisht, sepse vetëm duke bërë diçka të tillë, do të mund të krijojmë imunitete ndaj këtyre sëmundjeve kanceroze të historisë sonë njerëzore.

Nga ana tjetër është sot komoditet, të mund të luash artistikisht me emblema, situata, e nocione të caktuara, që vetëm tre dekada më parë artistët e kishin krejtësisht të pamundur t'u afroheshin, dhe që nëse do të tentonin të bënin diçka të tillë, mund t'a paguanin edhe me jetën e tyre.

Eshtë komoditet të marrësh ato simbole, dhe t'i shpërbësh në formë, duke i rikrijuar, duke i bërë të thyeshme, e duke u vrarë autoritetin totalitar. Eshtë grishëse ti zhveshësh ato imazhe pamore nga era e gjakut, nga cinizmi më i paskrupullt social/politik, dhe nga mjerimi aq i thellë intelektual, dhe t'u japësh një jetë të re. Eshtë e natyrshme të duash të thyesh çelikun e kallupeve sociale, që u përpoqën të ndrydhin gjithësinë tënde njerëzore, dhe me copat e thyera të ndërtosh një urë të shëndoshë, që të lidhë të shkuarën me të ardhmen, dhe që të bëjë sa më pak të dhimbshme peshën e së tashmes...

Toni Milaqi "Communist Albania" (acrylic on canvas, 30x24 cm, 2009)

Toni Milaqi "Lapidar" (acrylic on canvas, 30x24 cm, 2009)

Toni Milaqi "Communist Era Monument" (acrylic on canvas, 30x24 cm, 2009)

Toni Milaqi "Thinking about Communist Era in Albania" (acrylic on canvas, 30x24 cm, 2009)

Toni Milaqi "Sexy Star" (acrylic on canvas, 30x24 cm, 2009)

Toni Milaqi "Hammer and Sickle" (acrylic on canvas, 30x24 cm, 2009)

Toni Milaqi "Bunker" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Toni Milaqi "From Albania with Love" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Toni Milaqi "Slogans -Communist Albania" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Kohe Moderne

Toni Milaqi "The Sixth of December 2008" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Shpeshhere duhet te pranojme se ka momente ne jete te cilat te udhehequra nga ritmet marramendese te menyres tone te jetuarit na rreshkasin neper duar, pa mundur dot te rrokim esencen e gjerave, ne paaftesi per t'u thelluar ne analizen e fenomeneve dhe dukurive qe na perqarken. Kohe pas kohesh verejme vetveten tek sforcohet ne nje turravrap te cartur per permbushjen e nevojave tona konsumatore apo utilitare, te instikteve tona te egra apo te kushtezuara.

Pikerisht ne tilla caste kur kupton pafuqesine si edhe limitet e tua ekzistenciale, kur kupton se prej stafetes ne te cilen merr pjese, asnjehere nuk ke per te dale fitues, kur kupton se minutat e tua aq te vlerta shperdorohen kot, se rruga permes te ciles rend eshte e pakrye, dhe se mundesia per te prekur kordelen e finishit (Itaken e enderruar) eshte vrare qysh ne lindje, pikerisht atehere te vjen ne ndihme arti, si menyre per te analizuar boten dhe per t'i dhene sadopak vlere diteve te tua.

Dhe ne te tilla momente kur zhvishesh nga vogelsite jetesore dhe hedh syte thelle brenda gjithesise tende, kur perpiqesh te hulumtosh raportet e shoqerise ne te cilen gjallon apo ato ndernjerezore, ambjentin rrethues dhe frikerat, ankthet, nevojat e deshirat e tua personale apo kolektive, ne te tilla momente kupton se ndjesia qe provon e jetes se marre dhe gjitherrembim eshte teresisht e genjeshtert dhe mbi te gjitha ekziston si e tille vetem ne koken tende. Ne caste te tilla duke lexuar veprat e mjeshtrave te se shkuares, kupton se asgje s'eshte e re, e se asgje s'ka evoluar. Kupton se dhuna e pushtetit eshte gjithnje e njejte, se shtypja, shfrytezimi dhe pangijshmeria e grupeve te caktuara njerezore ndaj te tjeresh, per fame e pasuri, teresisht te pandryshueshme. Ndryshon letra mbeshtjellese, shija e karameles perbrenda - gjithnje e njejte, e lashte, autoritare, prepotente, arrogante, solide, aspak e cenuar, dhe fatkeqesisht e paprekshme.

***

Francisco de Goya "The Second of May 1808" (oil on canvas, 255 x 345 cm, 1814)

Ne gjashte dhjetor te 2008 fale brutalitetit te klases ne pushtet, dhe sigurisht edhe te zagareve institucionale te saj, u vra ne Athine 16 vjecari Aleksis Grigoropoulos. Menjehere Greqia u perfshi nga nje vale zemerimi dhe dhune, kete radhe popullore. Vrasja e Aleksit nuk ishte shkaku, ishte padyshim preteksti. Ishte ai pretekst qe beri te shpertheje revolta, indinjata, percmimi, kundervenia e drejteperdrejte e rinise greke ndaj sistemit te sotem social, ekonomik e politik, ndaj sistemit te sotem te vlerave. Ishte njejta revolte qe ndjene te rinjte europiane ne Genova (2001) me vrasjen e Carlo Giuliani-t. E njejta revolte me te rinjte e Amerikes Latine apo ata franceze, me ata palestineze apo ata afrikane. Nje bote ne flake, e cila na djeg per sa gjalli per dite e me shume ...

Piktura ime "The Sixth of December 2008" eshte nje nevoje per te folur per keto dukuri. Jo rastesisht jam ballafaquar me Francisco de Goya dhe punen e tij "The Second of May 1808" , e cila u referohet ngjarjeve te vitit 1808 ne Spanje. Dyqind vjet qysh atehere. Lame mbrapa kuajt dhe ngasim motore e makina, lame pas shpatat, per te perdorur arme automatike apo gazra kimike. Ne thelb esenca eshte e njejte. Nevojat ekspansioniste te superfuqive ushtarake gjithnje te pangijshme, dhe dhuna e pushtetit gjithnje aktuale.

Dyqind vjet dhe asgje s'ka ndryshuar. Kur valle do te zgjohemi prej ketyre endrrash te shprishura?

Nacionalizmi dhe Arti Shqiptar

Michel Setboun "Propaganda Poster, Albania" (Photography, 1981)

Prej kohesh me ka preokupuar si njeri, por njekohesisht edhe si artist, relacioni ndermjet nacionalizmit dhe artit. Prej vitesh perpiqem te kuptoj fazat te cilat pershkon filozofia kolektive e turmes; te studioj motivet, kushtet dhe rrethanat qe e ushqejne ate. Per te analizuar lidhjen nacionalizem-art, fillimisht duhet te evidentojme karakteristikat/hapesirat qe posedojne ne shoqerite tona, keto dy nocione, apo veprimtari njerezore.

Nese me nacionalizem do te kuptonim nje ideologji qe hedh shtat mbi idene e kombit, duke e kthyer kete te fundit ne dogmen baze te kendveshtrimit mbi boten dhe gjerat; dhe me artin do te nenkuptonim ate veprimtari krijuese te njeriut, e cila mbeshtetet ne eksplorimin e gjithesise njerezore, te ambientit rrethues, duke u ushqyer po keshtu nga pervoja e se shkuares dhe etja per risi; atehere mund te themi qartazi, se keto nocinone nuk kane ne asnje menyre dhe me asnje kusht pika takimi dhe te perbashketa. Pikerisht per faktin se dogmatizmi i doktrinave nacionaliste (mes kufijve strikte dhe te hekurta ideore qe i karakterizojne), konservatorizmi ideologjik dhe formal, si edhe ekzistenca e nje sere temash tabu, nuk mund te kene asnje emerues te perbashket me hulumtimet me te thella te racionales (te vetedijshmes) dhe te iracionales (te pavetedijshmes), me tallazet e unit dhe bubullimat e shpirtit, me frymen anarkike qe shoqeron aktin e te krijuarit dhe te mosbindurit ne hyjni e demone, me deshiren dhe nevojen per t'u ndjere i lire.

Odhise Paskali "The Flag Keeper" (bronze, 1934)

***

Nese do te fokusonim dhe do te vendosnim nen mikroskop raportet e nacionalizmit me ato te artit shqiptar pergjate kthinave te viteve, veme re nje lulezim total divergjencash sa te huaja, po aq edhe harmonike me njera-tjetren. Por ne radhe te pare le te percaktojme fazat dhe shtrirjen ne kohe te artit shqiptar.
Mund te evidentojme kater periudha te medha:
1.Periudha e Lindjes Kombetare (1850-1910)
2.Periudha e Pavaresise (1910-1940)
3.Periudha e Realizmit Socialist (1940-1990)
4.Periudha Pas Shembjes se Regjimit Komunist (1990-...)
***
Gjeneza e tij eshte e ashtequajtura Rilindja Kombetare. Ne fakt qe ketu nis gabimi trashanik historik, por edhe thurja shterpe e mitologjise etnike shqiptare. Qe te perdoresh termin ri-lindje duhet qe ne radhe te pare te jete kryer lindja. Periudhat e meparshme ne artet vizuale te krahinave, te cilat qysh nga viti 1912 identifikohen gjeografikisht si Shqiperi, fatkeqesisht nuk mund te ofrojne asnje forme apo rryme arti e cila te kete karakteristika te mirefillta dhe unike shqiptare. Po te kthejme syte mbrapa ne kohe do te hasim gjurme te periudhave te ndryshme antikitetit grek (gjeometrike, arkaike, klasike, helenistike), do te hasim gjurme periudhes romake; te artit dhe arkitektures paleokristiane greke, te periudhes bizantine dhe pasbizantine greke; por kurrsesi as edhe nje objekt te mirefillte artistik i cili mund te vetepercaktohet si shqiptar.

Pra termi Rilindja Kombetare eshte tejet abuziv tek bashkebisedojme me historine, qyteterimet, si edhe etnite qe banuan permes mijevjecareve truallin gjeografik te Shqiperise se sotme. Termi i duhur dhe i sakte per te percaktuar periudhen historike 1850-1910 (ne artet vizuale) do te ishte Lindja Kombetare Shqiptare. Nder perfaqesuesit kryesore te kesaj rryme mund te permenden Kol Idromeno, Spiro Xega, Andrea Kushi, e Simon Rrota. Per nga vecorite stilistike dhe konceptuale keta artiste u perkunden midis konsevatorizmit akademik ne forme dhe evokimit te elementeve te ndryshem folklorik, popullor dhe etnologjik; pa mundur dot te krijojne nje gjuhe te tyren artistike dhe karakteristika individuale.

Kristaq Rama "Shote Galica" (bronze, 57x37x18 cm, 1984)

***

Duke ndjekur rrjedhen, stacionet dhe periudhat historike te artit shqiptar, do te ndeshemi me nje brez qe vuri themelet ne krijimin e karakteristikave dhe fiziognomise kombetare; Periudha e Pavaresise. Shume prej perfaqesuesve te ketij brezi kryen shkolla akademike ne vendet fqinje (Itali, Greqi). Disa syresh ishin Odhise Paskali e Janaq Paco, Vangjush Mio e Androniqi Vangjeli Zengo, Zef Kolombi e Abdurrahim Buza. Dhe megjithese ishte brezi me i shetitur, me kozmopolit, ne lidhje me brezin paraardhes dhe ate pasues, kjo gjenerate njerezish ishte ne te njejten kohe edhe deshmitare e nje periudhe nga me te ashprat ne historine moderne te njerezimit, ate te dy luftrave boterore. Ne keto kushte kur nocione si humanizmi, apo jeta njerezore u zhvleftesuan pamase, u be domosdoshmeri per keta artiste shqiptare, krijimi dhe kultivimi i nje lloj ndergjegjeje kombetare, apo i nje fare strehe etnike-kolektive (permes artit) ku nuk do te ndiheshin te vetem dhe ku ndoshta do te gjenin prehje edhe frikerat e tyre ekzistenciale.

Spiro Kristo "Femijet" (oil on canvas, 193 x 205 cm, 1966)

Shohim nga kjo gjenerate artistesh nje mori veprash ku nevoja per te himnizuar krenarine kombetare dhe afshet patriotike, shpesh here ia kalon edhe deshires per te krijuar dhe per t'u shprehur nepermjet procesit te krijimit. I shohim tek konsumohen mes shablloneve vizive si "Ngritja e flamurit", apo "Lidhja shqiptare e Prizrenit", tek figura kombetare si Gjergj Kastrioti apo Ismail Qemali, dhe nuk arrijme te kuptojme se c'vlere kane dhe cdo te mbetet nga te gjitha keto.

Nese arti i madh permes universalitetit te tij kthehet ne prone globale, nese Homer, Aeschylus dhe Aristophanes jane burim frymezimi -sot disa mijera vjet me vone; nese Leonardo dhe Michelangelo, Shakespeare dhe Dante Alighieri, Tiziano dhe El Greco, Goethe dhe Voltaire, Balzac dhe Victor Hugo, Picasso dhe Matise, pershkruajne permes artit te tyre dhimbjen/endrrat njerezore dhe u drejtohen te gjitheve; edhe atij fshatarit vogelush dhe te pangopur ne Kolumbi, qe me vone do te behej nje nga penat me te medha te njerezimit -me emrin Gabriel G.Marquez, edhe atij djalit te zbehte por me mendje te ndritur nga Algjeria qe e therrisnin Albert Camus, edhe asaj shqiponjes amerikane qe degjonte ne emrin Hemingway, edhe atij "djaloshit gjirokastrit" qe dinte te rrefente bukur por qe nuk shihte perpos hundes se tij; pra nese arti i vertete eshte pasuri e cdo individi kudo ne bote, mund te themi me gojen plot se problematikat dhe sirenat nacionaliste qe uzurpuan artin shqiptar dhe qe rrenjet i kane kryesisht ne Periudhen e Pavaresise, shume pak gjera jane te afta te thone jashte kontekstit te tyre propagandistik dhe kombetarist.

Dhe dicka tjeter, nuk ekziston ne historine e artit as edhe nje veper e vetme, e rendesishme, e cila te jete e mbrujtur nga dogmatizmi nacionalist dhe njekohesisht te jete edhe e vlerte. Zakonisht keto pune qe shfrytezojne artin, por nuk jane art, ndrydhen brenda limitesh dhe shabllonesh etnike dhe u flasin nje grupi teper te vogel njerezish, pa mundur te shkojne me tutje. Ekzistojne vepra qe u bazuan mbi ngjarje dhe konfrontime kombetare, duke marre shkas nga to por qe nuk mbeten aty, te cilat flasin per arketipe dhe problematika gjithenjerezore. Me vijne nder mend "Liberty Leading the People" e Eugene Delacroix, apo "Guernica" e Picasso-s. Vepra te cilat moren tharmin nga shqetesime kombetare, por qe e shtjelluan problemin ne nje aspekt me te gjere, nen nje prizem human dhe mbarenjerezor.

Spiro Kristo "Zoter te Vendit" (oil on canvas, 230x193 cm, 1969)

***

Periudha e Realizmit Socialist eshte edhe me ekstremja per sa i perket dinamikes veteshkaterruese dhe ndikimit qe pati ne shoqerine shqiptare. Retorika nacionaliste me kalimin e viteve u rrit e hodhi shtat, duke u pasuruar me elemente te tjere si nocionet e militantizmit, krenaria per racen, percmimi per gjithcka te huaj, hyjnizimi i boshtit ideologjik komunist, zhveshja nga nevoja per te eksploruar boten emotive, krijimi i nje individi qe nuk eshte e nevojshme te mendoje apo te ndjeje, porse te jete nje percues i mire i doktrines se kuqe alla-shqiptarce. Te gjitha keto se bashku me nevojen e sistemit komunist per te perdorur artin si nje mjet teper efikas propagandistik, si nje opium letargjik, shpirteror dhe mendor, bene qe rezultatet e ketij eksperimenti te farketojne vertet monstra ne shoqerine shqiptare.

Dhimitraq Trebicka "Pas Qitjes" (oil on canvas, 150 x 152.5 cm, 1973)

Kudo ne veprat e kesaj periudhe do te dallosh njerez te armatosur deri ne gryke, me thika e me shpata, me pushke e kallashnikove, me topa e me tankse, brenda keshtjellash te fortifikuara dhe bunkeresh te pafund. Personazhet e pikturave, e skulpturave, e grafikave dhe vizatimeve ngjajne si te fantaksura, si zobi. Here si te pajeta, si mekanizma te pashpirta te kontrolluara dhe te komanduara nga tjeterkush, here te perhumbura ne pritje te nje armiku imagjinar qe s'ka per te ardhur kurre, here inatcore, e here me nje buzeqeshje groteske dhe te pakuptimte ne fytyre, tek shtrengojne pushket dhe shpatat (1).

Vilson Halimi , "Shoke Lufte, Shoke Jete" (oil on canvas, 139 x 202.5 cm, 1974)

Dhe ne kete atmosfere militare kur ne nje dore mbahej kazma dhe ne tjetren pushka, erdhi ne jete edhe Njeriu i Ri Shqiptar. E ardhmja. Regjimi komunist investoi tek ky filiz i ri i se ardhmes. Pasi dogji cdo objekt mesjetar dhe pasmesjetar kulti, pasi shkermoqi dhe shtypi nen thundra totalitare cdo percapje te te porsaardhurit ne jete per te jetuar, e vendosi ate ne inkubatorin ideologjik te pergatitur posacerisht per te. E padyshim ne nje bote tejet te mbyllur, te izoluar nga gjithcka dhe kushdo, te filtruar dhe te thate, arti kishte nje rol teper paresor ne formimin e trashegimtarit. Femijet mesoheshin qysh ne djep te mbanin pushke dhe kobure nder duar, te luftonin me shpata, te visheshin si partizane dhe te vrisnin ne te njejten kohe sa me shume kolonizatore greke, gjenerale romake, pashallare turq, prifterinj ortodokse, fashiste italiane, naziste gjermane, vetadministrues jugosllave, revizioniste ruse, batakcinj kineze e imperialiste amerikane. Gjithe bota ishte perballe. Njeriu i Ri hidhte valle, i vetem, ne goje te ujkut dhe dihet qe ujku do plumb...

Naxhi Bakalli "Luftetare te Lidhjes" (oil on canvas, 1981)

Realizmi socialist shqiptar ne artet vizive mbante mbi supe nje barre teper te madhe te eksperimentit historik me brezat e lindur ne epoken e totalitarizmit komunist. Helmi i hedhur (demagogjik dhe propagandistik) ne shpirtrat e tere atyre brezave, mbi armiqte qe na kane hale ne sy, si dhe mbareshtimi i instikteve me te egra nacionale qe levrinin nga poshte shoqerine shqiptare, ka bere te pillen sot perbindesha te frikshem obskurantist, shpesh here te paafte te mendojne dhe shijojne boten ndryshe nga c'jane mesuar ta perceptojne ate qysh ne femijeri. Nuk eshte aspak cudi nata nacionaliste qe kalon shoqeria dhe njeriu shqiptar, kudo qofte ai. Duhet durim dhe shprese se dikur do te agoje...

Zef Shoshi "Isa Boletini me Trima" (oil on canvas)

[ p.s. (1) -Kur flasim per artin shqiptar te realizmit socialist, flasim per atmosferen mbizoteruese, kushtet ku hodhi shtat dhe rolin qe luajti. Sigurisht qe ne kete atmosfere te mykur, nuk mund te perfshihen artiste si Edison Gjergo, Edi Hila, apo Gazmend Leka, pasi realiteti artistik i tyre ishte paralel, periferik dhe aspak qendror ne corben propagandistike qe mbizoteroi per afer pesedhjete vjet ne Shqiperi. Sa per fazen e katert, ate te pas viteve 1990, do te jete objekt analize ne shkrime te vecanta. ]

Era Kuterbuese e Kapitalizmit

Toni Milaqi "Gray Day" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2006)

Vrasja e nje te riu 16 vjecar ne rrugicat e Eksarkia-s (Εξάρχεια), ne qender te Athines dhe pak metra larg galerise Cheapart, ne te cilen punonim per te ndertuar ekspoziten e re, shkaktoi nje vale te papermbajtshme reagimesh dhe episodesh dhune, duke e kthyer keshtu jo vetem kryeqytetin, por edhe mjaft qytete te tjera te Greqise ne arene lufte. Dhjetra dyqane dhe makina te djegura; njezet e kater police te plagosur; shtate arrestime...

Lajme te kobshme. Nje 16 vjecar i dergjur pertoke mes gjakrash nga plumbat e dhunes totalitare-policore/shteterore. Nje shoqeri qe zien, ajo greke. Nje bote qe uleret, kjo qe jetojme. Perseri dhuna e mekanizmave shteterore dhe e larove te saj institucionale, u shfaq qartesisht ne nje kryeqytet europian pak perpara fundit te vitit 2008. Nje jete njerezore u fik pa hapur ende syte, kurse zagaret e ruajtjes se rendit bredhin lirisht rrugeve. Kontrollojne jeten tone ne cdo moment, ne cdo cast, pa as me te voglin hezitim. Na vezhgojne rrugeve, dyqaneve, ne pune, ne banka, ne shtepi tek bejme shurren apo dhjesim. Edhe ne ato momente prezenca e pushtetit eshte e pranishme, e kudogjendshme...

Toni Milaqi "The Death of Hope" (acrylic on canvas and mixed technique, 130x100 cm, 2001)

***

Admiroj Eksarkia-n, zonen ne te cilen kalova 13 vjet te jetes sime. E admiroj, pikerisht per mosperkuljen ndaj brutalitetit shteteror. Respektoj guximin njerezor te banoreve te saj, si dhe nevojen e tyre per tu ndjere te lire. Kenaqem tek degjoj te thyhen zinxhiret e hekurt te pushtetit, rrugicave te kesaj zone; tek merr flake se bashku me kazanet e plehrave, fytyra e paskrupullt, meskine dhe e pangijshme e Kapitalizmit, e kelysheve dhe zagareve te tij. Adhuroj shpirtin anarkist te popullit grek. Nevojen per te mos u pajtuar me kufomen neveritese te sistemit te sotem politik...

Nderim per gjakun e derdhur te 16 vjecarit, qe iu kundervu brutalitetit te pushtetit dhe kalbesise se botes!

Toni Milaqi "Conflict" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2006)

Mbi Ekzekutimin ( II )

Toni Milaqi "Execution -IV- " (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2008)

(...vijon nga postimi i kaluar...)

Tema e ekzekutimit eshte nje teme me te cilen jam marre shpesh pergjate rrjedhes se viteve. Pasi eshte pikerisht ky subjekt i cili hedh drite mbi marredheniet e individit me shoqerine, e individit me individin, si edhe te grupeve te ndryshme shoqerore ndermjet tyre. Eshte nje rast mjaft i mire per te studiuar vibrimet e hijeve te dhunes se pushtetit, por edhe te brutalitetit te vete individeve te ndryshem kundrejt njeri-tjetrit.

Toni Milaqi "Blue execution" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2007)

Trajtimet jo te peraferta qe vihen re ne kete postim, vijne si pasoje e kendveshtrimeve/koncepteve te ndryshme, dhe jane ne varesi te plote te fazave artistike/estetike qe kalonte piktura ime. Duke filluar me "Execution (II)" -nje pune e fazes primitive, e vitit 1996; duke vazhduar me "Blue execution" - nje prurje ekspresioniste e vitit 2007; e per te mbaruar me "Execution (IV) " -veper te vitit 2008 te cilen sapo e mbarova.

Toni Milaqi "Execution -II-" (acrylic on canvas, 130x100 cm, 1996)

Ekzistojne variante te tjera te miat mbi kete tematike, te cilat eksplorojne pikerisht hapesirat/honet e erreta te ketij subjekti sa te eger, po aq edhe te domosdoshem per hulumtime dhe kerkime. Veprat ne fjale do te jene objekt analize ne shkrime te ardhshme.

Mbi "Ekzekutimin" ( I )

Francisco de Goya "The Third of May" (oil on canvas, 266 х 345 cm, 1808-1814)

Nje teme teper e fuqishme, por edhe unikale, per nga forca e aktit te cilin hulumton, eshte edhe "Ekzekutimi". Procesi i dhunshem i vrasjes se nje apo me shume njerezve, ka terhequr ne kohe -padyshim- Artet, letersine, filozofine dhe pikturen ne vecanti.
Ajo c'ka me terheq tek kjo teme, eshte mbi te gjitha atmosfera e elektrizuar qe pershkon shpirtrat e heronjve te cilet jane pjesemarres ne kete akt; qofte vrasesit, qofte kandidatet per pushkatim. Studimi i psikologjise se njeriut qe kupton se po rron (ne menyre te padrejte) castet e fundit te jetes se tij, por edhe te atij qe merr persiper t'i jape fund nje jete njerezore.

Deri ne c'shkalle mund te arrije fuqia, krenaria, dhimbja, vitaliteti human i njeres pale, perkunder kafsherise, meskinitetit ekzistencial, verberise militare, humbjes se arsyes, truveshjes individuale dhe kolektive?!

Nje nga margaritaret me shndritshem te Arteve ne teresi eshte padyshim "The Third of May" veper e Francisco de Goya. Nje veper thesar i trashegimise tone boterore. Nje stacion teper i rendesishem i hulumtimit te dhunes, te luftes, te totalitarizmit, te erresires se frikshme qe buron prej vete nesh, por edhe te madheshtise se qenesise njerezore. Nje himn per nocionet humane, por edhe nje shuplake fshikulluese ndaj egersise se pushtetit, asaj militare, apo ndaj cdo lloj shprehjeje brutale qe merr jete ne shoqerite tona.

Vepra e Goya-s shquhet per muzikalitetin e saj kompozicional dhe koloristik. Tragjedia e skenes perkthehet ne xhestikulacionin, vendosjen, por edhe stilizimin teresisht emocional dhe dramatik te personazheve. Ndricimi po ashtu befasues dhe kumbues, gati-gati verbues i personazheve qe do te pushkatohen , ne kontrast me atmosferen e erret rrethuese nenvizon ne menyre gjeniale tensionin e casteve pak perpara ekzekutimit. Nje veper madhore, nje shkolle e tere dijeje ku filozofia, psikologjia, shqetesimet dhe problematikat shoqerore e humane, morale dhe sociale, nderthuren ne menyre aq ngazelluese me konceptet estetike, kompozicionale, stilistike, koloristike dhe grafike.

Edouard Manet "Execution of Emperor Maximilian of Mexico" ( 252x305 cm, oil on canvas, 1868)

Vepra e Manet eshte nje tjeter mrekulli e bashkebisedimit historik dhe kohor, artistik dhe estetik, social dhe filozofik qe kemi rreth kesaj teme. Ndonese flasim per te njejtin akt : "Ekzekutimin", trajtimi i Manet eshte teresisht i ndryshem. Larg dramaticitetit te "The Third of May", kjo pikture ngjan me teper me nje procedure formale, se sa me nje skene tragjike. Heronjte e tij nuk kane thyerjen e atyre te Goya-s. Ritmet vertikale dhe te kursyera ne ngjyre (gati-gati monokrome) te trupave, i deperton hapesira horizontale e peizazhit gjithe potenciale ngjyrash dhe te spektatoreve ne pjesen e siperme te piktures. Nje vezhgim me menefregist ndaj vrasjes, dhunes, jetes, vdekjes dhe rendesise se jetes njerezore.

Pablo Picasso "Massacre in Korea" (oil on canvas, 109.5x209.5 cm, 1951)

Vepra e Picasso-s "Massacre in Korea" eshte nje trajtim teper interesant kompozicional dhe stilistik i kesaj teme te madhe. Ndonese e krijuar ne nje faze kur ylli i tij kish filluar te zbehej dhe te ripertypte artistikisht gjetjet e tij te meparshme, kjo pikture eshte padyshim nje pune teper e konsoliduar ne te gjithe aspektet e saj perberese. Kompozimi gjenial, grafika teper elokuente, stilizimi mjaft grishes, si edhe lakuriqesia e viktimave, apo perngjasia me robote te verber (makineri) e pushkatuesve, jane elemente esencial dhe karakteristik qe bien menjehere ne sy.

Yue Minjun "Execution" (oil on canvas, 150x300 cm, 1995)

Puna "Execution" e kinezit Yue Minjun eshte nje tjeter prurje artistike dhe teper origjinale mbi kete subjekt. Akti i pushkatimit ketu merr karakteristika te tjera, permes nje alegorie postmoderne dhe nje formaliteti qofte ne trajte, qofte emocional. Nje veper qe ka interes te vecante kryesisht per kordinatat (prizmin) social-filozofike te kendveshtrimit te saj.

(Vijon ketu...)

Stop the War

Toni Milaqi "Stop the War" ( acrylic on canvas and mixed technique, 120x90 cm, 2003)

Fraza: "Make Love, Not War" ka nje force teper domethenese shprehese dhe sigurisht qe e ka kapercyer cakun historik te viteve '60 - '70. Ndonese u kthye ne sllogan ne gojen e te rinjve dhe nocioneve pacifiste, larg sirenave lufte-nxitese te ekspansionit amerikan ne Vietnam, arriti te mbijetoje ne kohe.

Shkaku eshte teper i thjeshte. Eshte pikerisht e verteta humane, sociale, filozofike, por edhe qendrimi gati-gati aristofanian i brendise se kesaj shprehjeje.

Me kalimin e kohes dhe me fuqezimin e ashpersise se hegjemonise se kapitalit global nder shtresat e varfera te popujve (kudoqofshin ata), por kryesisht me ekspansionin politik, ekonomik, kulturor, teknologjik ndaj vendeve te pazhvilluara, ky sllogan behet me aktual se kurre.

Vepra e vitit 2003 eshte nje note kundervenie ndaj totalitarizmit "demokratik" perendimor, apo luftes "ne emer te te drejtave te njeriut", me te cilat imperializmi nderkombetar e kryesisht ai amerikan, kamuflon lufterat politiko-ekonomike per influenca dhe hegjemoni globale kudo ne bote.

Gjumi

Toni Milaqi "Black guardians" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2008)

Kur disa flejne, te tjere rrine zgjuar. Qenie qe kontrollojne jeten tone, endrrat, deshirat, emocionet dhe shpresat. Kontrollojne frymemarrjen, tensionin e ulet dhe te larte, rrahjet e pulsit.

Shume pak gjera mund te besh ashtu i fjetur, mes endrrash te inskenuara prej vullnetesh te mbrapshta dhe deshirash te vrara qysh ne djep. Procesi i zgjimit - i cili mund te ishte nje zgjidhje- fatkeqesisht eshte nje nocion i ndaluar ne fjalorin e imazheve ku pluskojne qeniet tona. Erresira eshte e thelle, gjumi i rende dhe nata e pafundme ...

Ekzekutimi

Toni Milaqi "Coffee Time" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2008)

Je ulur aty -vetmitar- per te pire nje kafe. Ke kaq shume deshire te sterqullesh poret e brendise tende, me ate perzierje aromerash, sensesh, dhe kujtimesh, qe shkakton tek ty ky shija mistike e lengut sterran. Dhe ndonese nje kenaqesi e ngrohte, e ardhur prej skutave dhe honeve me te fshehta te shpirtit tend, te permbyt te terin, pikerisht atehere kupton se s'je i vetem.

Akoma nuk ke vene ne buze filxhanin qe ende djeg, kur degjon perreth thirrje cjerrese, e zera metalik, te cilet ashtu te ashper dhe te pangjyre shpojne egersisht bardhesine e virgjert te reve pluskuese mbi xhamat e dritareve perballe. Figura te pafundme militare, te perqarken , pa kuptuar as ti vete se nga erdhen dhe per ku shkojne ashtu vrap-rrembyera dhe gjithe mllef.

Hapat e renda te cizmeve ushtarake, elektrizojne ajrin ne menyre imponuese. Tavolina jote lekundet. Ndjen se porcelanet mbi te, dridhen lehtazi, si te zena ne faj. Drita fillon e meket; e kafeja tkurret, duke humbur keshtu shkelqimin fillestar dhe aromen marramendese.

Tanime gjallesat militare jane kudo. Jane te varura mbi rete e grinjta; tek shkallet, te cilat lidhin tavolinen tende me deren e jashtme te godines; notojne ne filxhanin e kafese; te strukur ne floket e tu; te fshehur pas germave te librit qe mbeshtete ashtu shkujdesshem mbi tryeze; i ndjen te pranishme gjithandejmi. Zerat e prere, autoritare dhe te zhveshur nga cdo ndjenje, jane e vetmja muzike qe perlag castet.

Ti vazhdon te jesh aty, i ulur ne karrigen e drunjte; me kafen tashme te ftohur dhe te pajete, diku mbi tryeze; nje mbasdite te kerrusur prej resh te trishta; ne nje godine si gjithe te tjerat; e ne nje qytet jo fort te ndryshem nga shume te tjere...