Emancipimi i Gruas dhe Ndikimet e Huaja

Llambi Blido "Vajza në Pultin e Komandimit" (oil on canvas, 1971)

Kohët e fundit u njoha me veprën "Vajza në Pultin e Komandimit" të Llambi Blidos (1971), e cila shfaq kërshëri për analizë dhe vëzhgim. Vepra në fjalë është pronë e Galerisë Kombëtare dhe ekspozohet në të. I përket një prej periudhave më të begata në të cilat kaloi piktura shqiptare e shekullit të njëzet, fillimit të viteve 1970.

Vetë autori i saj në një intervistë për gazetën Shekulli, të datës 15.6.2009, me titull "Socializmi real? Punë me porosi" shprehet:

"Është një tablo tipike e realizmit socialist, një temë e rëndësishme e kohës: "emancipimi i gruas". Kam përdorur shkronja të vendosura në mënyrë ritmike, si element përbërës i tablosë. Në përgjithësi, prirja është grafike. Një tablo ku vepron më shumë gjuha e linjave. Gjuha e ngjyrave është mjaft e kursyer, e sfumuar, e kontrolluar, qëndron afër së bardhës në kontrast me tonet e errëta të germave. Të gjitha këto janë të organizuara brenda një estetike të caktuar. Aty ekziston ajo vija melodike që mund ta quaj duke marrë hua fjalorin e muzikës. Që të jetë e denjë për t'u quajtur vepër arti, ajo duhet të ketë një vijë melodike të qartë..."

Ajo që më bëri menjëherë përshtypje tek kjo punë është thjeshtësia në trajtimin e subjektit, dekorativiteti, sipërfaqet e sheshta, mosekzistenca e volumeve, gama e kursyer e ngjyrave, linja elokuente.

Mësoj se Ll. Blido ka punuar si piktor ilustrues i librave për fëmijë (comics), në revistën Pioneri, por edhe si karikaturist për vite me radhë dhe ky faktor mund të ndriçojë deri diku këndvështrimin e tij në lidhje me këtë vepër, i cili largohet mjaft prej metodës së socrealizmit. Por nga angazhimi si piktor-ilustrues diku, deri në të shprehurit nëpërmjet pikturës së kavaletit me këtë frymë ekziston vërtet një hendek mjaft i madh ndarës.

Menjëherë sa pashë "Vajzën në Pultin e Komandimit"  mendja më shkoi tek piktura e një prej përfaqësuesve më të fuqishëm të pop artit amerikan, tek Roy Lichtenstein. Puna e tij "M-Mabye" e vitit 1965, dëshmon pikërisht këtë lidhje. Bëhet fjalë për dy punë me një diferencë kohore prej gjashtë vjetësh. Është vërtet për t'u habitur. Dy artistë që krijonin paralelisht, në dy anë të ndryshme të globit dhe që kishin arritur -të paktën me këto dy punë të tyret- në të njëjtat konkluzione, në të njëjtin qëndrim estetik, në të njëjtën formë akumulimi të ambientit rrethues, si edhe në një mënyrë mjaft të ngjashme të shprehuri.

Vërej një përafri të madhe perceptimi, por dhe konkludimi vizual. Dekorativiteti, linja, thjeshtësia e trajtimit. Forma se si modulojnë psh: flokët e heroinës, është tërësisht e njëjtë. Stilizimi i buzëve, i hundës, i syve -po i njëjtë. Këndi i vështrimit -përsëri i përbashkët- tejet lozonjar, femëror dhe i orientuar diku anash spektatorit duke bërë keshtu të bardhën e syve të kumbojë. Përdorimi i shkronjave, i fjalës në kuadratin piktorik, për të dy i përbashkët.

Por a ishte vallë e mundur në Shqipërinë tejet të izoluar komuniste, një artist të ishte në dijeni të rrymave më përfaqësuese të artit të atëhershëm perëndimor? Nuk është aspak rastësi që kjo vepër e realizuar nga Llambi Blido, ashtu sikurse "Epika" nga Edison Gjergo, apo "Mbjellja" nga Edi Hila, i përket fillimit të viteve 1970; asaj pranvere rigjallëruese që përjetuan artet shqiptare, si edhe frymës liberale që mbizotëronte në lidhje me informacionin që vinte përtej kufijve, mbi rrymat, lëvizjet, dhe drejtimet artistike të kohës. Nuk ishte aspak çudi që Llambi Blido të ishte njohur me pop artin amerikan, apo edhe me artin e Roy Lichtenstein, nëpërmjet revistave të ndryshme perëndimore. Këtë argument ma përforcon më tepër intervista e tij kur flet për pikturën dhe piktorët e asaj kohe tek gazeta Shekulli dhe thotë:

"Pjesa tjetër (që ishin pak në numër) e hodhën vështrimin
nga përparimi. Me gjuhën e asaj kohe, "u ndikuan nga arti
borgjezo-revizionist". Në të vërtet ashtu ishte, por me ndryshimin që ishte shumë pozitiv, nuk ishte ashtu siç thoshte partia. Këta i dhanë frymëmarrje artit të realizmit socialist."

Duke folur pra për "Vajzën në Pultin e Komandimit"(1971), kemi të bëjmë me një pikturë të influencuar (të orientuar) nga filozofia e pop artit; kemi të bëjmë me një krijim që përpiqet të shkundë nga vetja dogmën ideologjike mbi të cilën merr përsipër të flasë, duke ia arritur më së miri; kemi të bëjmë ndoshta me veprën e parë përfaqësuese të pop artit në Shqipëri; kemi të bëjmë me një pikturë dinjitoze, e cila rrezaton thjeshtësi, ëmbëlsi, dinamikë, por dhe modesti krijuese.

Roy Lichtenstein "M-Maybe" (oil and magna on canvas, 1965)

Komplote

Toni Milaqi "The Conspiracy of Julius Civilis" (acrylic on canvas, 130x100 cm, 1996)

Shpesh ne jete hasim personazhe, dukuri apo ngjarje, qe stigmatizojne tere kendveshtrimin dhe perceptimin tone njerezor. E kam thene jo pak here se Rembrandt-i eshte per mua nje figure e tille. Nje nga veprat e tij, e cila ka lene gjurme te pashlyera tek une, eshte "Komploti i Julius Civilis-it". Ajo qe me impresionon tek kjo tabllo, pervec dinamikes kompozicionale, drites, grafikes, teknikes gjeniale, dhe galerise se pashoqe te karaktereve te krijuar, eshte edhe vete historia e saj.

"Komploti" i Van Rijn-it u nis si nje porosi e keshillit te bashkise se Amsterdamit, e cila ne vitin 1660 sapo ishte strehuar ne nje ndertese te re. Tablloja do te stoliste se bashku me tre vepra nga piktore te tjere, muret e zbrazta te godines bashkiake.
Duhet thene se batavini Julius Civilis konsiderohet si kryengritesi i pare hollandez (69 pas Krishtit), i cili bashke me te tjere krere te fiseve batave (Hollanda e sotme) betohen te debojne romaket nga vendi i tyre.

Pasi Rembrandt-i e perfundoi pikturen dhe ajo u ekspozua per disa muaj ne ambientet e bashkise, anetaret e keshillit bashkiak vendosen t'ia kthejne serisht autorit, me pretekstin se puna ishte mjaft e vecante, dhe se nuk duhej te dallonte kaq shume nga veprat e tjera. Dhe ndonese piktori plak mendonte se tablloja ne fjale ishte kryevepra e tij, per perfaqesuesit e bashkise duhej medoemos te beheshin ndryshime. Pikerisht atehere Van Rijn-i duke mos duruar dot mendjengushtesine, si edhe fyerjen e bere, e copetoi -ne nje moment gjaknxehtesie- vepren me thike, duke dashur t'i jape fund debateve mbi te. Tablloja qe disponojme sot eshte nje fragment i piktures se plote, dhe shpetoi fale perkushtimit te njerit prej nxenesve te Rembrandt-it asaj kohe.

Qasja ime mbi kete veper te hollandezit te madh eshte produkt i fazes sime primitive (1996), dhe eshte rezultante e deshires per te trajtuar kete subjekt me nje forme te re, pa u larguar shume nga thyerja konceptive e shperndarjes se personazheve mbi ate kuadrat viziv qe ka mbetur prej vepres se dikurshme te Van Rijn-it.

Pjeset me poshte i perkasin librit "Rembrandti" te shkrimtarit Gledis Shmit, dhe flasin pikerisht per temen ne fjale.

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "The Conspiracy of Julius Civilis" (oil on canvas, 309x196 cm, 1661)

***

-Edhe vete Civiliusi eshte nje figure sic ju pelqen juve, -shtoi Jani.- Sic dihet, ai ka qene plak, i fuqishem e i vrazhde, si vellai juaj, ashtu sic e keni pikturuar me helmete te praruar. Ky eshte njeriu, per koken e te cilit ishte vene cmim. Ai ishte gjysme i verber, Taciti thote se kishte humbur njerin sy. Kur mendoj se si do te dale ne tabllone tuaj kjo fytyre me nje sy...

Edhe Rembrandti per kete po mendonte. Fytyra e Civiliusit iu shfaq perpara ne vetmine e zeze te pyllit te Tevtoburgut, e forte si graniti, krenare si shqiponja. Njesoj si Adriani me helmete te praruar, njesoj si vete piktori ne hotelin "Korona", Civiliusi nuk u thye dhe fytyra e tij shprehte nje perbuzje te hapur per shoqerine e larte, qe e kishte denuar me vuajtje. Madheshtia e vrazhde dhe e pathyeshme e kesaj fytyre i shkonte per shtat kurores qe i rrethonte ballin e rrudhur te batavit dhe ndeshkimi qe lajmeronte nuk ishte kanosje e kote; ai i arriti radhet e pushtuesve romake; ndoshta do t'i arrinte edhe borgjezet amsterdamas, ashtu si gjithe sundimtaret e verber e moskokecares te kesaj bote. [1]

***

-Kurre se kisha perfytyruar nje tabllo te tille.
-Kete askush nuk e perfytyronte dot. Nje tabllo si kjo s'e ka pare bota.
Tylpa i hoqi syte nga fytyra e mbretit dhe i hodhi ne fytyrat e komplotisteve te tjere. Ato ngjanin si maska, por ishin fantasmagorike, jashte kohes, te shkeputura nga shqetesimet e vogla, dukeshin sikur dilnin nga erresira parahistorike duke leshuar e duke mbartur mbi vete nje shkelqim te cuditshem qe vetetinte nga shpatat, korracat, gotat metalike e duke shkrire ne syte gjole te thella te territ te padepertueshem. Secili prej tyre nuk ishte aq uni i vet sa c'ishte nje pjese e se teres se madherishme e ne ndeshjen e shpatave te tyre kishte nje afrim, sikur, sipas nje zakoni te lashte, secili do te priste doren e do te derdhte ne venat e veta gjakun e fqinjit. [2]

***

Me durim, por pak si me pertim, sikur ishte mbushur gjer ne gryke me kete ngjarje, Titusi tregoi c'kishte ndodhur ne zyren e kryetarit te bashkise Van Spihel. Zotin Van den Fondel dhe disa te anetare te keshillit te qytetit nuk e kenaqi edhe aq tablloja e Van Rijnit, e tani, kur edhe tri pikturat e tjera ishin varur ne mur, ata te pakenaqur, shprehen ate, per te cilen ishte hapur ne qytet fjale e qe kishte ardhur gjer ne vesh te Titusit; se nuk duhej qe njera prej pikturave te ndryshonte kaq fort nga tri te tjerat. Po tablloja nuk u hodh poshte... a e kupton Hendrikja kete? "Civiliusi" iu kthye autorit vetem per nje kohe, per disa perpunime. [3]

***

-C'ndryshime?
Zeri i Rembrandtit ishte po aq i mbytur sa me pare, por ama se si iu fryne damaret e qafes se trashe dhe te ballit, se si i mblodhi grusht duart qe i vareshin midis gjunjeve, Titusi nuk mundi t'i shihte, se po rrinte shume larg. [...]
Titusi e preu fjalen: i ati u ngrit si ari i ndjekur duke perplasur kembet u capit neper dysheme. Ku po vente? Te tryeza qe tundej, e qe aty me thike ne dore, i terbuar e me fytyren prush te kuqe, u kthye prape. Per nje cast frika sikur e paralizoi Hendrikjen e shtangur. Mos valle Rembrandti u cmend, aq sa t'ia ngulte thiken ne gjoks te birit?
-Te bej ndryshime, the? -uleriti piktori, dhe jehona ia perhapi zerin ne gjithe depon e zbrazet. -Tani ke per te pare se si do t'i bej ndryshimet.
Pa leshuar thiken nga dora iu vervit tabllose, nguli ne te tehun e pernjeheresh cau drurin...; pastaj verviti thiken, i ra edhe nje here telajos, e flaku e me te dyja duart duke u kapur pas cepave te cara, i copetoi me aq force, sa piktura e care kuiti si nje qenie e gjalle.
- Bubu! C'po ben ashtu, baba?
- Po bej c'me do qejfi, -iu gjegj Rembrandti, rrembeu jelekun nga varesja, hapi deren dhe doli ne terr.
Hendrikja, qe qendroi ne depo, e pa kur djaloshi vuri doren tek e cara e shemtuar, sikur te mos ishte i zoti te besonte se telajo qe shqyer me te vertete, gjersa e provoi me gishtat e tij te dridhur. Ai ishte zbehur, po shtrengonte barkun me dore sikur po i vinte te vjelle, e ajo s'e linte dot vetem. Po Hendrikja kishte ndenjur shume kohe me femijet, ndersa Rembrandti, i keputur, qe kerrusur nen grushtat e skamjes, te turpit dhe te pleqerise.
-Ketu s'ke me c'te besh. Sapo te marresh veten, nisu per ne shtepi, -i tha ajo e u sul pas burrit te saj te dashur, ne terr, ne naten e shkrete... [4]

Gladys Schmitt, "Rembrandt"
(perktheu Klio Evangjeli)

***

Shenime:

Gledis Shmit, "REMBRANDTI", Shtepia botuese "Naim Frasheri", perktheu Klio Evangjeli, Tirane 1986.

1-faqja 558
2-faqja 565
3-faqja 571
4-faqja 577

Edi Hila

Edi Hila "Planting Trees" (oil on canvas, 199x150 cm, 1971)

Edi Hila (1944, Shkoder) eshte nje nga artistet me interesant ne pikturen shqiptare. Nga ata piktore qe megjithese jetoi dhe punoi edhe ne periudhen e soc-realizmit, permes vullnetit, njohurive, kerkimeve dhe aftesive te tija krijuese, arriti te shpalose nje art teper individual, te mbarsur me vlera e ide, te fresket dhe te sinqerte.

***

Nje veper teper e rendesishme ne jeten e tij, por edhe e viteve 1940-1990 ne pikturen shqiptare eshte edhe "Mbjellja e pemeve". Sic pohon edhe vete autori ne nje interviste tek gazeta Shekulli ishte kjo pikture qe do te ndryshonte tere rrjedhen e jetes se tij te mevonshme.

"... Koincidoi me një ekspozitë "Nëndori" ku mori pjesë dhe Edison Gjergo me "Epikën e yjeve të mëngjesit" ..."

Ne nentorin e vitit 1971, dy nga veprat me te rendesishme te shekullit te kaluar ne artin shqiptar, u ekspozuan per here te pare krah per krah. Ishte Edison Gjergo me"Epiken" e tij dhe Hila me"Mbjelljen e pemeve". Ajo qe bashkonte keta krijues kaq te ndryshem nga njeri-tjetri, ishte fakti (aspak i rastesishem) se ndezen disa shkendija drite permes territ te shoqerise dhe artit shqiptar. Ishte mekati se guxuan te hedhin veshtrimin pertej dritarezave te burgut, te favorizuar edhe nga klima disi me liberale e fillim viteve '70, si edhe pergjumja e gardianeve. Ndoshta edhe per t'iu kundervene eres mbytese te mykut apo te kalbezimit, dhe duke bere te vezullojne vetetima drite, ngjyre dhe shprese. Ndodh shpesh here ne jete, kur endrrat jane me te medha nga c'jane ne gjendje te pranojne e te mbartin mendjet dhe shpirtrat tane, te kthehen ne ogurzeza. Keshtu ndodhi edhe me keto dy vepra, por me teper me kontekstin social-politik qe percillnin ato. Pikerisht freskia e ajrit qe vershoi ne jeten kulturore shqiptare ate nentor te vitit 1971, ishte shume me teper nga c'duronin mushkerite e sfilitura prej dekompozimit te shoqerise totalitare shqiptare. Ishte nje fshikellime ndjesish dhe konceptesh qe duhej vrare ne cdo qelize, ishte herezi!
Edison Gjergo perfundoi ne burg, Edi Hila ne pulari...

***

Nuk duhet te jesh specialist te kuptosh fishekzjarret e ngjyrave qe burojne prej "Mbjelljes". Nuk do perpjekje te madhe te ndjesh dinamiken morfologjike/konceptuale qe shpallosin pemet e marrosura. Nje nder risite stilistike te kesaj pune eshte thjeshtesia befasuese e formes, permes nje stilizimi esencial dhe nje modulimi teper grishes plastik, diku i kursyer e diku plot pasuri elementesh koloristik. Blute marramendese dhe atmosfera e ftohte (karakteristike ne punet e Hiles), ne nje martese harmonike me elementet e ngrohte qe kryesisht hasen ne figurat e te rinjve. Shperndarja kompozicionale e aksionisteve ne kuadratin piktorik si edhe thyerjet vertikale te pemeve na flasin per nje krijues teper te qarte dhe te zhdervjellet ne kendveshtrimin e tij artistik.

Ajo qe bie ne sy eshte perqasja idilike e realitetit dhe nje atmosfere deliri optimist qe ngjizet pas cdo penelate, e dukshme kjo edhe atehere kur forma sintetizohet, apo kur anatomia e figurave si dhe ligjet e perspektives injorohen duke i lene vendin nje perqasjeje me formale. Edi Hila pershkruan me se miri ato c'ka perjetonte ne vetvete, por njekohesisht edhe preokupimet, nevojat, romantizmin e paster te brezit te tij. Filizat e pemeve jane filizat e se ardhmes dhe krijuesi kete te ardhme e sheh plot ngjyra, drite dhe jete...

Pastaj erdhen me radhe: Pleniumi i Katert, Ministria e Puneve te Brendshme, Sigurimi i Shtetit, Sekretari i Partise, Mbledhja, Kritika e me pas Pularia. Dikush permes nates enderronte diellin dhe sigurisht qe ky fakt perbente krim.

Edi Hila "The Beach" (oil on canvas, 135x89, 2005)

***

Jo rastesisht kam sjelle ketu nje veper te vitit 2005. "Plazhi". Me nje diferencim kohor afer 35 vjecar arti i Hiles sigurisht qe ka evoluar, qofte ne forme qofte ne mendim, por ka dhe te perbashketa. Edi Hila vazhdon te flase per kohen e tij. Te shprehe problematikat dhe mendimet per shoqerine ku gjallon. Flet per Shqiperine sot. Na thote se fantazmat e totalitarizmit jane ngulur thelle ne token shqiptare, na thote se trauma nacional-komuniste jeton, eshte ende gjalle. Ne nje peizazh te tille absurd e tejet ballkanik, si fragment i shkeputur prej ndonje filmi te Kushturices, ngrihet jeta shqiptare. Njerez qe perpiqen te kryejne ritualet e tyre njerezore, ne nje realitet ku demonet e te shkuares jane ende gjalle.
Piktori flet prape per turmen. Kete radhe nuk ekzistojne ngjyra te cmendura. As zjarre rinore. As deshira per te pushtuar qiejt. As endrra. Tashme personazhet e Hiles nuk kane karakteristika konkrete. Jane te larget, te perhumbur, te lodhur, te shtrire, pa energji. Nje turme e rraskapitur, e pergjumur, pasive. Ngjyrat jane fikur dhe grija ka pushtuar boten...

Edi Hila pershendetje!

Mbi Ate qe S'munden te Marrin me Vete Korbat

Toni Milaqi "Wheat Field with Birds" (acrylic on paper, 85x65 cm, 2005)

Vincent van Gogh eshte nje nga figurat me komplekse te historise se artit boteror. Nje nga ata njerez qe i dha kuptim te ri nocionit te te qenurit artist. Nje personalitet qe me vepren, karakterin dhe vitalitetin e shpirtit te tij u kthye ne nje simbol te ekzistences se artistit pamvaresisht nga kushtet historike, morale, sociale, e artistike qe mbizoterojne ne kohen kur ai jeton.

Nje artist pishtar, gjenial e vigan, qe iu kundervu shemtise se botes, komercialitetit e hipokrizise njerezore, duke na hapur shtigje te pafund drejt vlerave te shpirtit, madheshtise se qenies, risive artistike, hulumtimit te njeriut, shoqerive njerezore, apo te natyres.

Ne kundershti me jeten tmerresisht te veshtire -per shkak te meskinitetit te mekanizmave sociale, artistike, e njerezore te kohes kur rrojti- , ne kundershti me vuajtjet, dhimbjet, skajshmerine ekzistenciale te qenies, vepra e Van Gogh-ut ruan nje freski te papare emocioni, kthehet ne nje oaz te pakrahasueshem koloristik, me nje brishtesi habitese kendveshtrimi mbi boten akoma edhe kur pershkruan ndjenjat me te cartura dhe kanibalizmin me te paskrupullt njerezor...

***

Adhurim i pamase per kokefortin me naiv te historise se arteve figurative, per te cmendurin me te mencur se urtesia e shekujve, per nje nga protoporet me te medhenj te historise moderne te piktures, per hollandezin qe ndricoi per jete e mot qiejt tane me vezullimin verbues milionash lule dielli ...

Vincent van Gogh "Wheat Field with Crows" (oil on canvas, 102x51 cm, 1890)

Gazmend Leka -Mistiku

Gazmend Leka "Babylonian Watch" (painting on wood, 2003)

Gjithnje me ka terhequr pa mase arti i Gazmend Lekes. Gjithnje me kane ngacmuar truket e tij artistike. Atmosfera ne te cilen pluskojne heronjte e tij. Misticismi, si edhe fluturimet imagjinare ne te cilat na shtegetojne veprat e tij.
Me universin artistik te Gazmend Lekes u njoha qysh ne femijeri, si krijuesi i filmit aq te dashur per mua "Dy Gosti" (prodhim i Kinostudios "Shqiperia e Re", 1982), e me pas ne rolin e piktorit-ilustrues tek libri i Mitrush Kutelit me titull "Tregime të moçme shqiptare" (1987).
Arsyeja qe me pelqenin atehere skicat apo personazhet e tij te animuar gjendej pikerisht ne faktin se ato, dashje pa dashje, ushqenin fantazine time feminore me ndjesi, emocione e imazhe, prej te cilave e kisha te pamundur te shkeputesha lehtesisht.
Me pikturen e Lekes u njoha diku aty nga fundi i viteve '80, dhe jam perpjekur te jem ne kontakt me te edhe pergjate ketyre viteve. Ajo qe bie ne sy menjehere sa ndesh artin e tij eshte realiteti teresisht personal qe gjallon ne siperfaqet e sheshta me te cilat operon. Mistikja, spiritualja, fantastikja, elementet e ndryshem mitologjik dhe historik, te filtruar keta prej subjektivitetit mendor dhe emocional te krijuesit te tyre.
Shpesh here kam ndjesine se Gazmendi eshte nje percues dhe vazhdues dinjitoz i kerkimeve artistike, por edhe spirituale te mjeshtrave ballkanas te periudhes bizantine dhe pasbizantine. Po ashtu ndjej se arti i tij ka thithur nocione estetike dhe filozofike nga kjo periudhe kaq e pasur per sa i perket vlerave ne trajte, apo edhe atyre konceptive. Fakti qe mjaft pune te tij jane punuar ne dru; evidenca e nje realiteti dy-dimensional, me mungese (apo injorim) te ligjeve te perspektives; nje sere hulumtimesh me problematike spirituale (fetare); drita qe pershkon pikturat (e cila te kujton shume here driten qe leshon flakeza e qiririt), e mefshte, e ngrohte, dredharake dhe e brishte; si edhe mungesa e gravitetit te elementeve pjese perberese/te heronjve ne veprat e tij, jane ureza qe e lidhin kete krijues modern me pikturen kishtare dhe kryesisht me ikonografine bizantine te rajonin ballkanik. Vizatimi dinamik, ekzistenca e nje lloj simetrie anarkiste, elementet gjeometrike, simbolika e kudogjendeshme, te thjeshtezuarit e botes ne menyre esenciale, pasuria stilistike, teknika teper e rafinuar, si edhe mjeshtria e pashoqe e penelates, e vendosin Gazmend Leken ne nje nga artistet me te rendesishem te brezit te vet ne Shqiperi, por edhe me gjere, dhe ne te njejten kohe e shnderrojne ne nje nga udherrefyesit e rruges qe duhet te ndjeke arti shqiptar sot -ne vitet dhe koherat e koleres...


Filmi i animuar "Dy Gosti" Piktor-Regjizor Gazmend Leka

Gazmend Leka "Ditari i Alkimistit" (painting on wood, 2003)

Gazmend Leka "Comete" (painting on wood, 2003)

Gazmend Leka "Dimensioni i Fundem" (painting on wood, 50x70 cm, 2005)

Mbi "Ekzekutimin" ( I )

Francisco de Goya "The Third of May" (oil on canvas, 266 х 345 cm, 1808-1814)

Nje teme teper e fuqishme, por edhe unikale, per nga forca e aktit te cilin hulumton, eshte edhe "Ekzekutimi". Procesi i dhunshem i vrasjes se nje apo me shume njerezve, ka terhequr ne kohe -padyshim- Artet, letersine, filozofine dhe pikturen ne vecanti.
Ajo c'ka me terheq tek kjo teme, eshte mbi te gjitha atmosfera e elektrizuar qe pershkon shpirtrat e heronjve te cilet jane pjesemarres ne kete akt; qofte vrasesit, qofte kandidatet per pushkatim. Studimi i psikologjise se njeriut qe kupton se po rron (ne menyre te padrejte) castet e fundit te jetes se tij, por edhe te atij qe merr persiper t'i jape fund nje jete njerezore.

Deri ne c'shkalle mund te arrije fuqia, krenaria, dhimbja, vitaliteti human i njeres pale, perkunder kafsherise, meskinitetit ekzistencial, verberise militare, humbjes se arsyes, truveshjes individuale dhe kolektive?!

Nje nga margaritaret me shndritshem te Arteve ne teresi eshte padyshim "The Third of May" veper e Francisco de Goya. Nje veper thesar i trashegimise tone boterore. Nje stacion teper i rendesishem i hulumtimit te dhunes, te luftes, te totalitarizmit, te erresires se frikshme qe buron prej vete nesh, por edhe te madheshtise se qenesise njerezore. Nje himn per nocionet humane, por edhe nje shuplake fshikulluese ndaj egersise se pushtetit, asaj militare, apo ndaj cdo lloj shprehjeje brutale qe merr jete ne shoqerite tona.

Vepra e Goya-s shquhet per muzikalitetin e saj kompozicional dhe koloristik. Tragjedia e skenes perkthehet ne xhestikulacionin, vendosjen, por edhe stilizimin teresisht emocional dhe dramatik te personazheve. Ndricimi po ashtu befasues dhe kumbues, gati-gati verbues i personazheve qe do te pushkatohen , ne kontrast me atmosferen e erret rrethuese nenvizon ne menyre gjeniale tensionin e casteve pak perpara ekzekutimit. Nje veper madhore, nje shkolle e tere dijeje ku filozofia, psikologjia, shqetesimet dhe problematikat shoqerore e humane, morale dhe sociale, nderthuren ne menyre aq ngazelluese me konceptet estetike, kompozicionale, stilistike, koloristike dhe grafike.

Edouard Manet "Execution of Emperor Maximilian of Mexico" ( 252x305 cm, oil on canvas, 1868)

Vepra e Manet eshte nje tjeter mrekulli e bashkebisedimit historik dhe kohor, artistik dhe estetik, social dhe filozofik qe kemi rreth kesaj teme. Ndonese flasim per te njejtin akt : "Ekzekutimin", trajtimi i Manet eshte teresisht i ndryshem. Larg dramaticitetit te "The Third of May", kjo pikture ngjan me teper me nje procedure formale, se sa me nje skene tragjike. Heronjte e tij nuk kane thyerjen e atyre te Goya-s. Ritmet vertikale dhe te kursyera ne ngjyre (gati-gati monokrome) te trupave, i deperton hapesira horizontale e peizazhit gjithe potenciale ngjyrash dhe te spektatoreve ne pjesen e siperme te piktures. Nje vezhgim me menefregist ndaj vrasjes, dhunes, jetes, vdekjes dhe rendesise se jetes njerezore.

Pablo Picasso "Massacre in Korea" (oil on canvas, 109.5x209.5 cm, 1951)

Vepra e Picasso-s "Massacre in Korea" eshte nje trajtim teper interesant kompozicional dhe stilistik i kesaj teme te madhe. Ndonese e krijuar ne nje faze kur ylli i tij kish filluar te zbehej dhe te ripertypte artistikisht gjetjet e tij te meparshme, kjo pikture eshte padyshim nje pune teper e konsoliduar ne te gjithe aspektet e saj perberese. Kompozimi gjenial, grafika teper elokuente, stilizimi mjaft grishes, si edhe lakuriqesia e viktimave, apo perngjasia me robote te verber (makineri) e pushkatuesve, jane elemente esencial dhe karakteristik qe bien menjehere ne sy.

Yue Minjun "Execution" (oil on canvas, 150x300 cm, 1995)

Puna "Execution" e kinezit Yue Minjun eshte nje tjeter prurje artistike dhe teper origjinale mbi kete subjekt. Akti i pushkatimit ketu merr karakteristika te tjera, permes nje alegorie postmoderne dhe nje formaliteti qofte ne trajte, qofte emocional. Nje veper qe ka interes te vecante kryesisht per kordinatat (prizmin) social-filozofike te kendveshtrimit te saj.

(Vijon ketu...)

Autoportretet e Rembrandit

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 22.5 x 18.6 cm, 1628)

Adhurimi - eshte nje term, i cili nuk e di nese pershkruan me se miri ato c'ka ndjej per Artin e Rembrandt-it. Per te analizuar vepren e tij mjafton te hedhim nje sy ne serite e autoportreteve aq brilante qe na ka lene si trashegimi.
Virtuoz, por edhe shperberes i teknikes.
I praruar ne drite, por edhe i fundosur perjetesisht ne erresire.
Nje Zot qiejsh, por edhe nje endacak pa atdhe.
Aristokrat, por edhe fshatar njekohesisht.
Enderrimtar, sa edhe i pashprese.
Fitimtar, sa edhe i humbur.
Gjithe energji, por edhe i paralizuar.
Me vrap-rrembimin e nje optimisti, por edhe me plogeshtine akute te nje te pezmatosuri.
Hulumtimet e tij mbi ciklet e autoportretit, nuk jane thjesht portrete te vetvetes. Jane portretet e shoqerise njerezore, te ciklit jetik njerezor, te njohjes se brendise sone, te kufijve, te endrrave dhe dhimbjeve tona.
"Njih vetveten; kerko te verteten mbi boten ne vetvete." -Sokrati
Rembrandt-i na tregoi ngjyrat e endrrave djaloshare, te nevojave, te deshirave. Njohu falsitetin dhe jeten boshe te qarqeve aristokratike se kohes se tij, si edhe mekanizmat e ndryshme shoqerore, te cilat marrin jete prej parase. Njohu dhimbjen me vdekjen gruas se tij , te femijeve, te te afermve, a thua se dikush lart ne qiell donte te provonte sa vuajtje dhe brenga mund te duroje shpirti njerezor.
Rembrandt-i na pershkroi nepermjet udhetimit te tij ne jete, se bukuria dhe lumturia gjenden tek njeriu, tek dashuria, tek drita qe perkedhel njerezit e tu te dashur dhe boten perreth, se thesaret gjenden thelle brenda nesh dhe aspak tek shkelqimet genjeshtare te parase dhe tek komercialiteti i vlerave. Se dashuria eshte jete, qe nuk mund te blihet me asnje cmim, dhe kur e humbet, syte thahen , lekura vyshket, e zemra pushon se rrahuri perjetesisht.
Adhurim per kete figure titane, per kete analist kaq unikal, per kete piktor gjenial, per kete artist kaq brilant, per kete atdhe dijeje, per hollandezin me shpirt femije dhe mencurine e mijevjecareve te tere, adhurim per vepren tende miku im Rembrandt Harmenszoon van Rijn !

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 15.5 x 12.7 cm, 1629)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 37.9 x 28.9 cm, 1629)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 89.5 x 73.5 cm, 1629)


Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 1632)


Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 15 x 12.2 cm, 1630)


Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas,64.4 x 47.6 cm, 1632)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on wood, 70.4x 54 cm, 1633)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 58.3 x 47.4 cm, 1634)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 71x55 cm, 1634)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 80.5 x 66 cm, 1634)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 92.3 x 76.4 cm, 1640)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 133.7 cm x 103.8 cm, 1658)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 52.7 x 42.7 cm, 1659)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 84.4 x 66 cm, 1659)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 80.3 x 67.3 cm, 1660)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 93.2 x 79.1 cm, 1661)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 114.3 x 94 cm, 1665-1669)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 82.5 × 65 cm, 1669)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 63.5 x 57.8 cm, 1969)

Pershendetje Rembrand!

Toni Milaqi "Surgery" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2006)

Kur u njoha per here te pare nepermjet fotografive me Artin e Rembrandt-it, u dashurova marrezisht me te. Kur lexova per jeten e tij, rivuajta aq sa me lejonte subjektiviteti im, dhimbjen e tij njerezore. Kur pashe per here te pare veper te tij nga afer, e adhurova deri ne perhumbje.

Rembrandt-i eshte nje nga vezhguesit me te mprehte te qenies njerezore ne hapesirat e Arteve Vizive. Nje nga ata gjigande te hulumtimit dhe zhbirimit te shpirtit, qe nepermjet gjenise se tij krijuese na beri shume me te pasur; na beri te shohim boten dhe gjerat nepermjet nje prizmi teresisht te ri. Nje avokat i paepur i individit dhe universit te tij. Trondites, prekes dhe vital nepermjet rrjedhave te jetes, por edhe nepermjet forces se tij intelektuale dhe mbi te gjitha humane.

Arti i tij eshte nje shembull konkret i nje revolucioni titan artistik, si ne forme, ne koncept, e ne perceptim; por edhe shprehje perfekte e shkalles siperore te gjenialitetit krijues. Penelata e tij esenciale, ekzistenciale dhe gjithe jete, larg shkelqimeve false dhe pompozitetit te kanoneve artistike, apo te tendencave estetike te kohes, te elektrizon per nga shkalla teper e larte e nivelit artistik. Teknika e tij - antiteknike, anarshiste dhe delikate ne te njejten kohe, duke shperbere shpesh here formen dhe duke thithur cdo sterkalth jete nga procesi i krijimit, permban ne vetvete gjithe pervojen e njerezore jo vetem te autorit, por edhe te kohes kur rrojti. Rembrandt-i eshte padyshim zeri me i fuqishem-perfaqesues i shekullit te tij, si dhe krijuesi i disa prej margaritareve me vezullues, te vyer dhe te vlerte te pasurise tone njerezore.

"Mesimi i anatomise" eshte -pa as me te voglin hezitim- nje veper e tille, ku kompozimi mahnites ngjizet me tensionin dramatik te temes se trajtuar dhe me gjetjet -kaq personale- te vibrimeve te drites. Eshte teper e dukshme aftesia e artistit per te krijuar nje galeri te tere personazhesh dhe karakteresh, por edhe hulumtimet filozofike mbi pyetjen se nga vijme, kush jemi, dhe ku shkojme...

Vepra ime "Surgery" e vitit 2006 eshte nje homazh per heroin tim te femijerise; per udheheqesin tim shpirteror; per nje nga shtyllat vertebrale te Historise se Piktures; per Rembrandt Harmenszoon van Rijn .

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "The Anatomy Lesson of Dr. Nicolaes Tulp" (oil on canvas, 216×170 cm, 1632)

Mbi Prostitutat e Perendishme dhe Hyjnite -Lavire

Tiziano Vecellio "Venus of Urbino" (oil on canvas, 119x165 cm, 1538)

-Ç'eshte Arti?
-A mund te cilesojme cdo perpjekje tonen per t'u shprehur ne menyre kreative domosdoshmerisht edhe si nje konkludim artistik?
-Ku qendron ndryshimi ndermjet nje vepre te mirefillte artistike, e cila perleshet me risite, dhe nje vepre konservatore e cila gjallon mes limitesh te ezauruara estetiko-filozofike?
-Ku qendron novatorja ne nje veper artistike?

Keto dhe shume pyetje te tjera me perqarken duke menduar rreth klimes abuzuese te vlerave -qe rrjedh shpeshhere prej tregjeve komerciale, apo amatoreve gjithengjyresh qe gelojne brenda hapesirave vizuale- e cila thote se te gjithe jemi artiste dhe se te gjithe bejme Art.

Per te ilustruar mendimet e mia po sjell ketu tre variante mbi nje teme. Nje nga veprat me te rendesishme te Ticianit (Tiziano) dhe njekohesisht nje margaritar i trashegimise njerezore eshte "Aferdita e Urbinit". Nje veper kulmore e tij ne te cilen Aferdita -perendesha e dashurise- paraqitet e shtrire, me veshtrim epshndjelles dhe paksa te ndrojtur, aspak rezistues, te drejtuar nga ne.

Ne trajtimin e Ticianit shquajme linjat trupore gjithe nur, te bukurise klasike. Heroina ne doren e djathte mban lule, kurse e majta (ne forme ledhatuese) gjendet diku mbi organin seksual, si per te nenvizuar apo theksuar qendren e gravitetit te saj . Nje qenush fle diku i shpenguar perbri te zonjes ne krevat ...

Edouard Manet "Olympia" (oil on canvas, 130x190 cm, 1863)

Tre shekuj me vone nje tjeter variant (aludim i drejtperdrejte i vepres se Ticianit) i Aferdites do te vinte ne jete. "Olimpia" e Mane-se (Manet). Pikture kjo qe qysh ne hapat e saj te para shkaktoi nje nga skandalet me te medha ne Historine e Artit, duke ngjallur debate por edhe reagime te shumta. Eshte vepra e pare ne histori qe u desh te ruhej nga organe te rendit, pasi u bene mjaft tentativa per ta dhunuar (per ta çare, per ta grisur) nga vizitore te cilet "e ndjenin veten te fyer" dhe te cilet e konsideronin "Olimpian" nje blasfemi mbi Pikturen dhe Artet ne teresi.

Po pse ngjalli keto kontradikta Olimpia e Mane-se? Sepse ne vetvete kjo veper ishte nje revolucion i tere filozofik, estetik, artistik, moral dhe njerezor. Eshte per mendimin tim edhe guri themeltar i Modernizmit. Nje veper qe ndryshoi tere konceptin e artisteve te mepasem per boten dhe jeten.

Aferdita e Mane-se nuk ishte nje krijese idilike e cila banonte kthinave te Olimpit, ishte nje prostitute. Emri i saj i vertete ishte Victorine Meurent, nje prostitute pariziane. Nuk eshte e veshtire te kuptosh se artisti shihte bukurine femerore tek femra e rruges, tek njeriu i perditshem, jo qiejve te parajses.

Forca e Olimpias gjendet tek shikimi i saj. Nese tek Aferditat e deriatehershme, do te hasje qendrimin lozonjar te nje qenie te eperme, qiellore, e mitike, e cila te ishte mbrujtur me propocionet dhe analogjite trupore te bukurise klasike, me floke te praruar dhe lekure vezulluese, Aferdita e Mane-se s'kishte asgje nga tere keto.

Veshtrimi i saj ishte i drejperdrejte, pa asnje mister. Nje veshtrim qe permban njohjen e pozicionit te saj shoqeror, por edhe sigurine e epersive te saj femerore. Nje veshtrim i perhumbur, ne te cilin ngjizen edhe dhimbja, edhe forca. Nje trup i tkurrur, vocerrak, i cili te krijon ndjesine se flet per te gjithe eksperiencat e saj femerore. Dora e majte ne kundershti me ate te heroines se Ticianit, drejtohet drejt nesh me dinamizem, duke shtrenguar kofshen dhe duke na dhene te kuptojme, se krijesa e Mane-se , eshte nje qenie qe ka kontrollin e lojes, dhe qe eshte ajo qe do te thote fjalen e fundit. Pandoflat ne kembe, nuk te lejojne per asnje moment te harrosh profesionin e saj. Perbri ne krevat rolin e qenit lozonjar-pasiv, e ka marre nje mace sterrane gati per sulm, me sy qe shpojne erresiren e sfondit ...

Per sa i perket formes mund te thuhet se materializimi i saj ishte po aq revolucionar. Dekorativiteti mahnites i ngjyrave, por edhe trajtimet e sheshta te siperfaqeve, pa volume qe ulerasin, ishin risi me vete, duke shkaktuar keshtu reagimet e konservatoreve si edhe te perfaqesuesve akademike te kohes.

Revolucioni i Mane-se gjendet pikerisht ketu. Zbuloi perendite e qiellit ne toke. Vizioni i tij ishte realist - kritik. Nje analize e adhurueshme e shoqerise dhe e njeriut. Nje adhurues dhe njohes i padiskutueshem i se shkuares, por edhe nje novator i pashoq, i cili hapi rruge teresisht te reja ne konceptet estetike, filozofike, e artistike. Rruge te cilen e pasuan me vone impresionistet, apo edhe Lautrec, Van Gogh, Picasso, Matisse, dhe shume perfaqesues te shkollave dhe rrymave te ndryshme te Modernizmit.

Alexandre Cabanel "The Birth of Venus" (oil on canvas, 130 x 225 cm, 1862)

Vepra e Kabanel (Cabanel) eshte nje veper e rendomte, e cila nuk shkeputet dot prej shablloneve akademike te trajtimit te Aferdites. Ne kundershti me realizmin therres dhe analitik te Mane-se, Kabanel pershkruan nje Aferdite tere klishe, e cila nuk eshte ne gjendje te flase as per problemet e njerezve te kohes kur rrojti artisti, as per kendveshtrimin e tij mbi realitetin shoqeror apo mbi boten. Nje veper komerciale, konservatore, e cila zbaviste instiktet seksuale mashkullore te aristokracise se atehershme franceze, dhe e cila u ble nga Napoloni III. E solla ketu per te nenvizuar me teper risite dhe revolucionin qofte teknik, qofte ideor te Mane-se.

Nepermjet ketij ballafaqimi desha ti pergjigjem -ne menyren time- pyetjes se "Ç'eshte Arti?". Arti eshte ajo perpjekje e vazhdueshme e njeriut per zhbirim dhe komunikim shpirteror-meditativ. Nje forme qe ushqehet ne cdo qelize te saj nga hulumtimet mbi konceptet dhe nocionet estetike, filozofike, emotive, intelektuale, shpirterore dhe mendore. Eshte shprehja iracionale e unit. Artist i vertete eshte ai qe ka mundesine dhe aftesine te sjelle te reja nepermjet kesaj forme te shprehuri. Porse keto risi dhe prurje te reja duhet te jene ne relacion te pandashem me vlerat dhe dijen e se shkuares, duke krijuar keshtu magjine, por edhe duke u bere pjese e bashkebisedimit nderkohor, ndernjerezor, nderetnik, nderfetar, e nderkonceptual, qe karakterizon artistet dhe Artet pergjate rrjedhave te viteve.

Arti eshte pervetesim i diturise dhe njohjes njerezore, por edhe mohim dhe kundershti e kesaj diturie njekohesisht. Eshte perpjekja jone per te eksploruar hapesirat e paane dhe te pafund te racionales dhe te iracionales brenda dhe rreth nesh. Eshte hulumtimi i qenies njerezore, por edhe ikja nga kjo qenie. Eshte perpjekja e krijuesit, per t'u shkeputur nga limitet dhe prangat tokesore dhe etja per fluturim qiejve. Eshte bashkimi me Zotin, por edhe te vraret e tij ...

Pershendetje Picasso!

Toni Milaqi "Young company "  (acrylic on canvas, 100x80 cm, 1999)

Lidhja qe kam me Picasso-n (Pikaso) eshte e çuditshme! Adhurues dhe vrastar i personalitetit te tij artistik. Arti i Picasso-s permban ne vetvete forca te pashmangshme demoniake. Dy jane alternativat qe i ofrohen nje spektatori te vepres se tij: "ose t'a mohoje dhe te largohet pa kthyer koken mbrapa, ose t'a adhuroje me tere forcen e unit dhe te behet pjese e realitetit te tij shpirteror". Ne momentin kur kupton magjine vizuale te ketij kolosi te arteve pamore, kthehesh edhe ne rob te "forcave uzurpatore" qe levrijne ne veprat e tij. Prangosesh prej kreativitetit te pashoq artistik, prej teknikes demoniake, prej kendveshtrimit te tij shkaterrues dhe riformues, prej aftesise per te rrefyer historite e zemres dhe trurit me menyra dhe mjete befasuese, prej iluminizmit dhe humanitetit njerezor qe bulojne ne çdo gjurme te krijimtarise se tij. Dhe nese je artist e ke teresisht te veshtire t'u pervidhesh sirenave qe banojne ne shume vepra te tij . E vetmja gje qe mund te besh -per t'u çliruar- eshte t'i vrasesh ato. Qe te mbijetosh, duhet te ekzekutosh diktaturen e personalitetit te tij, dhe te helmosh demonet arrogante te gjenise se tij krijuese. Vetem keshtu do te kesh thyer prangat e nje varesie te perjetshme, dhe do te mund te ecesh perpara.

Picasso ishte padyshim nje nga artistet me brilante dhe vezullues pergjate rrugetimeve te pafundme ne historise e artit. Nje artist te cilit natyra nuk iu kursye as ne dhunti, dhe as ne aftesine per t'i mjele ato. Nje punetor i palodhur i artit, me nje intuite teper te zhvilluar krijuese dhe intelektuale.

Jam i mendimit se veprat e tij te vlerta i hasim deri aty rreth viteve 1940. Risite e tij dhe shtysen qe u dha arteve do t'a dallonim deri ne kete faze. Ne dekadat e mevonshme, fatkeqesisht shohim nje Picasso -rob te gjetjeve te veta artistike dhe ne persiatje te pafundme tematike, stilistike, por edhe emotive te subjekteve te trajtuara me pare. Per fatin tone te keq, ne vitet '50, '60, '70 do te behemi deshmitare te ritualeve artistike te nje shpirti te fikur...

Pablo Picasso "Les Demoiselles d'Avignon" (oil on canvas, 244x234 cm, 1907)

Vepra ime: "Young company" (1999) eshte nje nevoje per te komentuar: "Les Demoiselles d'Avignon". Nje nevoje per te folur me nje gjuhe tjeter mbi kete thesar te qyteterimit perendimor. Nje buqete me lule mbi kete veper monumentale te fillim shekullit te 20. Nje homazh artistik per nje nga gjenite me te medhenj te arteve - sic ishte Picasso. Nje perkulje respekti per viganin spanjoll qe na beri te shohim pikturen, skulpturen, por edhe artet ne pergjithesi me nje sy tjeter, qe na beri te perceptojme boten dhe jeten -ndryshe.

Fucking the El Greco's Angels

Toni Milaqi "Fucking the El Greco's angels" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2006)

Nje nga piktoret qe adhuroj me shume eshte padyshim Dhominikos Theotokopulos, ose sic eshte i njohur ne mase El Greko. Gjithcka qe i perqarket kesaj natyre gjeniale te arteve me prek, me ben per vete. El Greko thone se ishte piktori i pare pa atdhe (ndonese emri i tij deshmon perkatesine etnike). U formua artistikisht ne Krete (Greqi) si nje mjeshter i padiskutueshem i Artit Bizantin dhe zoterues virtuoz i "Shkolles se Kretes". Ne moshen 26 vjecare udheton per ne Venecie, ku njihet me artin e Rilindjes Italiane dhe ne menyre te vecante me ate te "Shkolles Veneciane" te piktures: Ticiani, Tintoreto,Veroneze. Njeh nga afer Ticianin, dhe merr mesime ne ateliene e tij.

Megjithese fitoi admirimin dhe njohjen e qarqeve intelektuale italiane - Venecie, Rome - nuk mundi te afirmohet me gjeresisht, ne nje periudhe teper e veshtire per te, kryesisht nga ana ekonomike. Largohet nga Italia per ne Spanje (Toledo) pas njohjes me disa personalitete klerike dhe perfaqesues te aristokracise vendase te kohes. Toledo (kryeqyteti i dikurshem i Spanjes) ishte shprehje e lulezimit ekonomik, kulturor, i dominimit klerik, por edhe politik te Spanjes se atyre viteve. Ishte nje nga qytetet metropole te Europes se asaj kohe (me 62.000 banore). Ne kete qytet do te rronte per afro tridhjete vjet, dhe do te krijonte disa nga veprat me brilante te artit boteror, te cilat kane magjepsur breza te tere njerezor, por edhe kane qene udherrefyese per shume artiste pasardhes.

El Greco "The Burial of the Count of Orgaz" (1586–1588, oil on canvas, 480 × 360 cm, Santo Tomé, Toledo)

Natyrshem lind pyetja: "Cfare artisti ishte Theotokopulos, kujt etnie/shkolle i perkiste arti i tij?" Po kaq e natyrshme eshte edhe pergjigja: "El Greko nuk ishte produkt grek, nuk ishte produkt italian, nuk ishte produkt spanjoll. Ishte te treja keto qyteterime bashke. Ishte artisti i pare kozmopolit. Ish simbioza e te tre stacioneve te jetes se tij."

Ish padyshim babai i Kubizmit, i Ekspresionizmit, frymezues i artit modern, dhe i shume artisteve kontemporan.

Ajo qe me ben pershtypje kur analizoj artin e tij ne pergjithesi eshte prezenca dominuese e engjejve. Jane figurat engjellore, por ne te njejten kohe edhe personazhet njerezore pa gravitet. Fluturake. Dredharake dhe te brishta si flakeza e qiririt. Nuk kam pare kurre tjeter artist te kete pikturuar kaq shume engjej.

Nderim dhe respekt per kete atdhe te shpirtit dhe te ndjenjes!

Toni Milaqi "Fucked dreams" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2006)

POR UNE NUK BESOJ TEK ENGJEJT!

Dhe pikerisht sepse rroj ne nje epoke tjeter -te cartur, te marre, e vraprrembyer - nuk kam hasur kurre prani engjelli. E si pasoje nuk mund te pikturoj dot engjej. E vetmja gje qe mund te bej eshte te perdhunoj engjejt e El Grekos (si artist, apo mendimtar). Te perdhos iluzionin e rreme te ekzistences engjellore (shih: "Fucking the El Greco's angels").

E pare me nje kendveshtrim tjeter, kjo e fundit eshte edhe nevoja per te shkallmuar engjejt (shih: vlerat estetike, morale, politike, sociale) e sotem te "el Grekos" (ose e thene ndryshe, te shoqerise se sotme greke, ne te cilen rroj por edhe punoj).

Homazh Per Edison Gjergon

Edison Gjergo "Epika e yjeve te mengjesit" (oil on canvas, 179x119.5 cm, 1971)

Kisha degjuar te flitej shpesh nga babai im per Edison Gjergon (1939 -1989). Kishte patur fatin ta njihte personalisht. Kishte pare nga afer ne ekspozita te ndryshme punet e tij. Sa here e degjoja te fliste per Edisonin ndjeja zerin e tim eti te ngjyrosej me nje lloj malli per vitet  '60, me zgjimin e kujtimeve per romantizmin e brezit te tij, me ndjesine e mungeses per brishtesine naive te atyre njerezve.
Isha i sigurt se adhurimi i tim ati per artin e Gjergos, ishte thjesht shprehje e nostalgjise, dhe jo e vlerave qe mund te mbarte vepra e tij. Mendoja se kishim te benim me nje tjeter piktor demagog-propagandistik nga ata qe qarkullonin me shumice ne hapesirat pamore, me nje tjeter pjelle te realitetit medioker artistik qe lulezonte ne Shqiperi, por per cudine time e verteta do te ishte teresisht e ndryshme...
Brezi im u rrit pa mundur te njohe pikturen e Edison Gjergos, si pasoje e denimit te tij ne periudhen e diktatures komuniste. Me pas ne vitet e vakumit social-politik (i cili vazhdon edhe sot) ishte po kaq e veshtire te qenit ne kontakt me keto vepra...

***
Te tera keto deri ne vitin 2005, kur ne nje vizite ne Galerine Kombetare pashe per here te pare nga afer artin e Edisonit.
Gjendesha ne sallen e Realizmit Socialist . Te gjithe sallen e vizitova brenda dhjete minutash. Derisa hasa vepren e Edisonit: ”Epika e yjeve te mengjesit". U shtanga, pa mundur dot te heq syte prej atij burimi drite. Nje elektricitet i marre vizual, shpartallues, turfullues ndjeja te me godiste pameshirshem . Papritmas koha u ndal, duke me permbytur me ndjesi gati-gati tronditese. Rrija e rrija, veshtroja dhe s’kisha te ngopur. Diku prej kanavaces filluan te kacavirren e me pas te kapllojne tere sallen tingujt e pare te lahutes se vjeter, ne fillim te larget, e me pas teper kumbues; derisa qenia ime u permbyt prej tyre. Veshet filluan te me bucisnin, shtegetoja, fluturoja... Ishte nje pikture magjike! Nje vullkan ndjesish. Vibrimet demoniake te penelit, tregonin per tallaze te verteta brenda gjithesise emotive te artistit. Nje veper e perkryer ekspresioniste, me elemente te theksuar kubist (si psh. "thyerjet" e formes tek fytyrat, duart, veshjet e heronjve kryesore apo edhe tek grupi i njerezve ne planin e fundit). Nje piktor virtuoz, zoterues i nje teknike teper imponuese, por edhe nje "shkaterrues" dhe "shperberes" i formave klasike, duke krijuar nje univers te ri, te gjithpushtetshem. Kobalti provokues i  fytyrave, forma, drita, ngjyra, stilizimi, kompozimi, perceptimi i vepres, nuk me ngjasonim me asnje norme apo forme te Realizmit Socialist.
Tematika, perzgjedhja e subjektit ka ne vetvete interes teper te madh. Lautari plak -figura qendrore e vepres- perngjason me nje figure mitike te dale prej shekujve. Nje ure lidhese mes se shkuares dhe se ardhmes. Syte e tij hermetikisht te mbyllur, te zhytur thelle ne labirinthet e shpirtit, koka e tij paksa e kthyer pjerrtazi por qe gjithsesi me kahje drejt qiejve, pasiviteti nostalgjik si edhe deliri sharman qe e ka kaperthyer te terin, nuk mund te jete pjelle e asnje principi te "vijes se kuqe komuniste" qe duhet te mbizoteronte tek cdo veper e soc-realizmit. Eshte ai qe flet (kendon); eshte ai qe sundon veshtrimet e te rinjve dhe shpirtrat e tyre. Simboli i rapsodit endacak, i muzikantit, simboli i artistit. Keshtu e sheh Gjergo rolin e ketij te fundit, ne zemer te shoqerise ku jeton, por dhe ne balle te saj. I veshur me maturine e viteve; i kredhur ne mendime; levrues emocionesh; syfikur -nje pasardhes legjitim dhe i denje i Homer-it te lashte grek; sfidues i muzgut social dhe udherrefyes ne monopatin e drites se endrrave.
Prezenca e erresires (e nates) ne ambientit ku ka vendosur personazhet, vetem si  e paqellimte nuk mund te konsiderohet. Nje aludim i drejteperdrejte mbi realitetin shqiptar te kohes. Porse nga ky realitet i erret lindnin edhe krijesa vezulluese si rapsodi plak, spektatoret e tij, apo edhe vete Edisoni...

Edison Gjergo "The Epic of the Morning Stars" (oil on canvas, 179x119.5 cm, 1971)

S’di sa qendrova aty. Me zgjoi zeri i rojes se Galerise: “Na falni, por do te mbyllim Galerine”. Akoma sot ndjej therjen qe i beri brendise sime kobalti i asaj pikture.

***
Ishte kjo pikture edhe fillimi i fundit te tij. Vepra u demaskua si "nxirje e realitetit" dhe Edisoni si artist me "ndikime te huaja". Fundi ishte i pashmangshem, burgjeve, kampeve te perqendrimit dhe ambienteve karantine te diktatures.
Shume vepra u zhduken nga Galerite dhe fondet e tyre. Shume te tjera (te permasave te medha), u copetuan nga piktoret medioker te kohes, per t'u marre kanavacat dhe per te pikturuar ne to "kuaj me cizme meksikane". Kam degjuar qe Galeria Kombetare ka vetem tre pune te Gjergos ne fondet e saj...

***
Edison Gjergo ishte nje artist brilant. Nje krijese anarshiste, kryenece dhe veteshkaterruese, sepse donte te ishte i lire.
Edison Gjergo ishte nje shqiponje e eger. Vdiq ne fluturim, i vrare nga mizerja, meskiniteti, injoranca, cmira, persekutimi i mediokritetit te turmes. Sot, vepra e tij krijuese eshte nje pishtar udherrefyes, dhe Gjergo vete eshte padyshim personaliteti me i fuqishem, me kompleks, me rrezatues i shekullit te njezet ne artet figurative shqiptare, i permasave nderkombetare. Qofte edhe ato pak pune te mbetura, ato gjurme te shpirtit dhe te mendjes se tij jane fanare artistik, filozofik, e njerezor. Eshte testamenti i "brezit te humbur" te prinderve te mi per brezin tim.
"Epika e yjeve te mengjesit" eshte epika e triumfit te madheshtise krijuese dhe njerezore, ndaj tiranise se sistemeve diktatoriale; eshte epika e triumfit te drites ndaj erresires...