Akropoli

"The Parthenon, Acropolis" (photo by Declan McCullagh, 2006)

Një Fakt i Thjeshtë

Para disa ditësh pata fatin të rivizitoj Akropolin, dhe bashkë me të edhe muzeun e tij të ri. Ndjesia që riprovova edhe këtë herë ishte ajo e të qënurit një krijesë mjaft e vogël, përkundrejt një madhështie-bukurie kaq të madhe. Ndjesia e të qënurit mikroskopik, përballë atij qytetërimi kolos në sferën sociale/politike/kulturore/artistike/shkencore/njerëzore, të cilin sheh të marrë trajta gjigande përpara syve të tu.

"The New Acropolis Museum" (photo by Toni Milaqi, 2009)

Shfajësimi

Të flasësh për antikitetin grek, pamvarësisht predispozitave, nuk është një çështje e thjeshtë për t'u trajtuar në një blog, dhe së dyti nuk është edhe objekti i këtij postimi. Këtu dua të analizoj më tepër forcën e emocionit që shkakton tek unë një vepër e tillë madhështore dhe një monument kaq unik kulti/arkitekturor/artistik siç është Akropoli.

"The new Acropolis Museum" (photo by Toni Milaqi, 2009)

Historiku

* Kodra e Akropolit ka qënë e populluar qysh në mijëvjeçarin e tretë para erës sonë.

* Nga shekulli i 6 para erës së re filluan të ndërtohen monumentet e para të kultit, të cilat shkatërrohen nga lufta me persët.

* 465 para erës së re- Me Perikliun (menjëherë pas humbjes së luftës greko-perse) fillon ndërtimi i mureve rrethues dhe i objekteve të reja të kultit (Parthenonit) nën drejtimin e Fidhias dhe të arkitektëve Kalikratis, Mnisiklis...



* Në shekullin e pestë të erës së re (periudha bizantine), Parthenoni u kthye në kishë ortodokse;
* Në shekullin e trembëdhjetë, (nën pushtimin frank) në kishën katolike: "Santa Maria de Atene";
* Dhe me pushtimin turk (shekulli i pesëmbëdhjetë), në xhami.

* 1802- Dipllomati anglez Thomas Bruce, 7th Earl of Elgin shkuli mizërisht prej godinës së Parthenonit relieve të zooforos, skulptura, por dhe një kariatidha (kolonë me trajta femërore). Objektet e vjedhura, të cilat u blenë për një shumë skandaloze të ardhurash prej pushtuesve të atëhershëm turq, sot janë pjesë e muzeut kombëtar anglez në Londër.

" View of the Archaic Gallery" (photo by Nikos Daniilidis, Acropolis Museum, 2009)

Perënditë Mëkatare

Nëse ka një art i cili vuri në epiqendër të kërkimeve të tij njeriun, që u dha qiejve dhe perëndive atribute/trajta/karakteristika tokësore, që zbuloi madhështinë e universit njerëzor, dhe që materializoi me kaq vërtetësi nocionet e së bukurës, ky art padyshim që është ai antik grek.

Vetë të studiuarit e perëndive të tyre na zbulon atë se sa të përparuara, demokratike dhe thellësisht humaniste ishin principet udhëheqëse të shoqërive greke të asaj kohe. E them këtë dhe ndër mend më vjen fakti se në Egjiptin e lashtë faraonët shiheshin si shembëlltyra të perëndive në tokë. Po kështu kristianizmi, budizmi, sektet e ndryshme myslimane dhe induiste i shihnin perënditë e tyre si krijesa qiellore, jashtëtokësore, të kristalta, të pagabueshme, të kulluara, ideale, tërësisht të dallueshme nga turmat, zotëruesa të së vërtetës së madhe.

Ndryshe nga të tëra këto, perënditë greke ishin qënësi komplekse, që përpos karakteristikave të tyre qiellore, gëzonin edhe cilësi të tjera, thellësisht njerëzore, si të qënurit ziliqarë, inatçorë, mëkatarë, egoistë, të pangopur e lakmitarë. Ishin të prekshëm, tokësorë, po kaq të thyeshëm dhe të brishtë, po kaq vitalë dhe të vegjël sa edhe krijesat që i pollën e u dhanë jetë, grekët antikë.

Kjo ndodhte pikërisht për faktin se grekët e asaj kohe i perceptonin perënditë si zgjatime qiellore të vetvetes. U dhanë formë njerëzore qiejve, në kundërshti me dogmat e ndryshme fetare ndër kohëra dhe popuj të tjerë, të cilët u vishnin udhëheqesve të tyre tokësore karakteristika iperbolikisht hyjnizuese, duke i bërë ata tërësisht të huaj, të largët, të pakuptueshëm dhe të pakapshëm.

Në ilustrim të argumentit të mësipërm, mjafton të kujtosh mëkatet e Kronit, e Zeusit, e Irës, e Posedonit, e Afërditës, për të kuptuar mentalitetin e ndryshëm të atyre njerëzve dhe të atyre shoqërive, që kishin nevojë të besonin në dicka të prekshme tokësore, dhe jo në një realitet steril kozmik e aspak njerëzor.

"Head of Alexander the Great" -Portrait of great beauty, possibly an original by the sculptor Leochares or by Lysippos, 336 BC- (photo by Nikos Daniilidis, 2009)

Arti

Në këtë kontekst artistët dhe arti antik grek, qysh nga fazat e hershme e deri në të vonat, vendosën nën fokusin e tyre studiues njeriun. Hodhën vështrimin thellë brenda gjithësisë njerëzore, duke u përleshur me demonët destruktivë që marrin jetë tek ne, por njëkohësisht duke nxjerrë në pah hiret dhe virtytet më të pastra që na shoqërojnë ëndrrat.

Ishte një art thellësisht human dhe antropocentrik, i cili zbuloi se parajsa dhe ferri gjenden këtu në tokë, se e mira dhe e keqja janë brenda nesh, se bukuria mund të bëhet pjesë e jetës sonë vetëm në momentin kur çdo shqisë e jona ka nevojë, punon për ta evidentuar, por edhe identifikohet me të. Arti antik grek, por edhe filozofia apo kozmotheoria greke ishte në vetvete një himn mbi jetën, mbi vlerat, mbi bukurinë, por edhe një analizë mbi fatalitetin tonë njerëzor i cili na shoqëron kudo e në çdo hap.

"View of the Parthenon Gallery" (photo by Nikos Daniilidis, Acropolis Museum, 2009)

Brenda Meje

Ndërsa shihja statujat e virgjëreshave të Parthenonit, tek shëtisja pavionin e artit arkaik, kisha mbetur ashtu i ekzaltuar prej buzëqeshjes së tyre mistike dhe vështrimit aq zhbirues, të cilin nuk je në gjendje të ndash me saktësi nëse ka kahje për nga ty si spektator apo brenda vetvetes. Në ato çaste ndjeja se rroja një realitet paralel, që është aty dhe rrezaton madhështi ngadhnjimtare për afër 2500 vjet, dhe një ndjenjë rrotullohej si e marrë në kokën time, se isha vërtet fatlum që arrita të prek nga afër këto objekte artistike në të cilat gjenialiteti krijues kryqëzohet kaq thjeshtësisht me analizat më të thella mbi jetën dhe vdekjen, mbi të vlertën dhe të rëndomtën, mbi të bukurën dhe të shëmtuarën, mbi të drejtën dhe padrejtësinë, mbi humanizmin dhe barbarinë, mbi tolerancën dhe totalitaren, mbi dritën dhe errësirën...

"The Peplos Kore" (photo by Nikos Daniilidis, ca. 530 BC, Acropolis Museum, 2009)

Ktheni skulpturat e vjedhura në Athinë!

Duke menduar të gjitha këto, sytë më ranë tek kopjet e relieveve origjinale të shkulura në mënyrën më barbare -tipike koloniale- nga Lordi Elgin, prej trupit të Parthenonit më 1802. Ashtu si çdo gjë e vjedhur, nderi dhe e drejta e do që edhe ato t'u kthehen zotërve të tyre të vërtetë, tokës dhe popullit që i krijoi. Mermerët e Akropolit nuk mund të kuptohen larg dheut ku u krijuan, larg dritës ku u ndriçuan, dhe ajrit që u përqarkej për mijëra vjet me radhë. Larg kolonave, skulpturave, qeramikës dhe pjesëve të tjera përbërëse të këtij monumenti unikal arti e kulture. Për sa kohë ato relieve do të jenë pjesë e British Museum asnjëherë nuk do të jemi në gjendje të përftojmë në mënyrë komplekse vlerën e vërtetë të kësaj mrekullie të botës antike, të simbolit më emblematik të Demokracisë- të Akropolit athinjot. Kthimi i tyre në Athinë është alternativa jonë e vetme.

The New Acropolis Museum (Athens, Greece) designed by Bernard Tschumi. (photo by Christian Richters)

Komplote

Toni Milaqi "The Conspiracy of Julius Civilis" (acrylic on canvas, 130x100 cm, 1996)

Shpesh ne jete hasim personazhe, dukuri apo ngjarje, qe stigmatizojne tere kendveshtrimin dhe perceptimin tone njerezor. E kam thene jo pak here se Rembrandt-i eshte per mua nje figure e tille. Nje nga veprat e tij, e cila ka lene gjurme te pashlyera tek une, eshte "Komploti i Julius Civilis-it". Ajo qe me impresionon tek kjo tabllo, pervec dinamikes kompozicionale, drites, grafikes, teknikes gjeniale, dhe galerise se pashoqe te karaktereve te krijuar, eshte edhe vete historia e saj.

"Komploti" i Van Rijn-it u nis si nje porosi e keshillit te bashkise se Amsterdamit, e cila ne vitin 1660 sapo ishte strehuar ne nje ndertese te re. Tablloja do te stoliste se bashku me tre vepra nga piktore te tjere, muret e zbrazta te godines bashkiake.
Duhet thene se batavini Julius Civilis konsiderohet si kryengritesi i pare hollandez (69 pas Krishtit), i cili bashke me te tjere krere te fiseve batave (Hollanda e sotme) betohen te debojne romaket nga vendi i tyre.

Pasi Rembrandt-i e perfundoi pikturen dhe ajo u ekspozua per disa muaj ne ambientet e bashkise, anetaret e keshillit bashkiak vendosen t'ia kthejne serisht autorit, me pretekstin se puna ishte mjaft e vecante, dhe se nuk duhej te dallonte kaq shume nga veprat e tjera. Dhe ndonese piktori plak mendonte se tablloja ne fjale ishte kryevepra e tij, per perfaqesuesit e bashkise duhej medoemos te beheshin ndryshime. Pikerisht atehere Van Rijn-i duke mos duruar dot mendjengushtesine, si edhe fyerjen e bere, e copetoi -ne nje moment gjaknxehtesie- vepren me thike, duke dashur t'i jape fund debateve mbi te. Tablloja qe disponojme sot eshte nje fragment i piktures se plote, dhe shpetoi fale perkushtimit te njerit prej nxenesve te Rembrandt-it asaj kohe.

Qasja ime mbi kete veper te hollandezit te madh eshte produkt i fazes sime primitive (1996), dhe eshte rezultante e deshires per te trajtuar kete subjekt me nje forme te re, pa u larguar shume nga thyerja konceptive e shperndarjes se personazheve mbi ate kuadrat viziv qe ka mbetur prej vepres se dikurshme te Van Rijn-it.

Pjeset me poshte i perkasin librit "Rembrandti" te shkrimtarit Gledis Shmit, dhe flasin pikerisht per temen ne fjale.

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "The Conspiracy of Julius Civilis" (oil on canvas, 309x196 cm, 1661)

***

-Edhe vete Civiliusi eshte nje figure sic ju pelqen juve, -shtoi Jani.- Sic dihet, ai ka qene plak, i fuqishem e i vrazhde, si vellai juaj, ashtu sic e keni pikturuar me helmete te praruar. Ky eshte njeriu, per koken e te cilit ishte vene cmim. Ai ishte gjysme i verber, Taciti thote se kishte humbur njerin sy. Kur mendoj se si do te dale ne tabllone tuaj kjo fytyre me nje sy...

Edhe Rembrandti per kete po mendonte. Fytyra e Civiliusit iu shfaq perpara ne vetmine e zeze te pyllit te Tevtoburgut, e forte si graniti, krenare si shqiponja. Njesoj si Adriani me helmete te praruar, njesoj si vete piktori ne hotelin "Korona", Civiliusi nuk u thye dhe fytyra e tij shprehte nje perbuzje te hapur per shoqerine e larte, qe e kishte denuar me vuajtje. Madheshtia e vrazhde dhe e pathyeshme e kesaj fytyre i shkonte per shtat kurores qe i rrethonte ballin e rrudhur te batavit dhe ndeshkimi qe lajmeronte nuk ishte kanosje e kote; ai i arriti radhet e pushtuesve romake; ndoshta do t'i arrinte edhe borgjezet amsterdamas, ashtu si gjithe sundimtaret e verber e moskokecares te kesaj bote. [1]

***

-Kurre se kisha perfytyruar nje tabllo te tille.
-Kete askush nuk e perfytyronte dot. Nje tabllo si kjo s'e ka pare bota.
Tylpa i hoqi syte nga fytyra e mbretit dhe i hodhi ne fytyrat e komplotisteve te tjere. Ato ngjanin si maska, por ishin fantasmagorike, jashte kohes, te shkeputura nga shqetesimet e vogla, dukeshin sikur dilnin nga erresira parahistorike duke leshuar e duke mbartur mbi vete nje shkelqim te cuditshem qe vetetinte nga shpatat, korracat, gotat metalike e duke shkrire ne syte gjole te thella te territ te padepertueshem. Secili prej tyre nuk ishte aq uni i vet sa c'ishte nje pjese e se teres se madherishme e ne ndeshjen e shpatave te tyre kishte nje afrim, sikur, sipas nje zakoni te lashte, secili do te priste doren e do te derdhte ne venat e veta gjakun e fqinjit. [2]

***

Me durim, por pak si me pertim, sikur ishte mbushur gjer ne gryke me kete ngjarje, Titusi tregoi c'kishte ndodhur ne zyren e kryetarit te bashkise Van Spihel. Zotin Van den Fondel dhe disa te anetare te keshillit te qytetit nuk e kenaqi edhe aq tablloja e Van Rijnit, e tani, kur edhe tri pikturat e tjera ishin varur ne mur, ata te pakenaqur, shprehen ate, per te cilen ishte hapur ne qytet fjale e qe kishte ardhur gjer ne vesh te Titusit; se nuk duhej qe njera prej pikturave te ndryshonte kaq fort nga tri te tjerat. Po tablloja nuk u hodh poshte... a e kupton Hendrikja kete? "Civiliusi" iu kthye autorit vetem per nje kohe, per disa perpunime. [3]

***

-C'ndryshime?
Zeri i Rembrandtit ishte po aq i mbytur sa me pare, por ama se si iu fryne damaret e qafes se trashe dhe te ballit, se si i mblodhi grusht duart qe i vareshin midis gjunjeve, Titusi nuk mundi t'i shihte, se po rrinte shume larg. [...]
Titusi e preu fjalen: i ati u ngrit si ari i ndjekur duke perplasur kembet u capit neper dysheme. Ku po vente? Te tryeza qe tundej, e qe aty me thike ne dore, i terbuar e me fytyren prush te kuqe, u kthye prape. Per nje cast frika sikur e paralizoi Hendrikjen e shtangur. Mos valle Rembrandti u cmend, aq sa t'ia ngulte thiken ne gjoks te birit?
-Te bej ndryshime, the? -uleriti piktori, dhe jehona ia perhapi zerin ne gjithe depon e zbrazet. -Tani ke per te pare se si do t'i bej ndryshimet.
Pa leshuar thiken nga dora iu vervit tabllose, nguli ne te tehun e pernjeheresh cau drurin...; pastaj verviti thiken, i ra edhe nje here telajos, e flaku e me te dyja duart duke u kapur pas cepave te cara, i copetoi me aq force, sa piktura e care kuiti si nje qenie e gjalle.
- Bubu! C'po ben ashtu, baba?
- Po bej c'me do qejfi, -iu gjegj Rembrandti, rrembeu jelekun nga varesja, hapi deren dhe doli ne terr.
Hendrikja, qe qendroi ne depo, e pa kur djaloshi vuri doren tek e cara e shemtuar, sikur te mos ishte i zoti te besonte se telajo qe shqyer me te vertete, gjersa e provoi me gishtat e tij te dridhur. Ai ishte zbehur, po shtrengonte barkun me dore sikur po i vinte te vjelle, e ajo s'e linte dot vetem. Po Hendrikja kishte ndenjur shume kohe me femijet, ndersa Rembrandti, i keputur, qe kerrusur nen grushtat e skamjes, te turpit dhe te pleqerise.
-Ketu s'ke me c'te besh. Sapo te marresh veten, nisu per ne shtepi, -i tha ajo e u sul pas burrit te saj te dashur, ne terr, ne naten e shkrete... [4]

Gladys Schmitt, "Rembrandt"
(perktheu Klio Evangjeli)

***

Shenime:

Gledis Shmit, "REMBRANDTI", Shtepia botuese "Naim Frasheri", perktheu Klio Evangjeli, Tirane 1986.

1-faqja 558
2-faqja 565
3-faqja 571
4-faqja 577

Kohe Moderne

Toni Milaqi "The Sixth of December 2008" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Shpeshhere duhet te pranojme se ka momente ne jete te cilat te udhehequra nga ritmet marramendese te menyres tone te jetuarit na rreshkasin neper duar, pa mundur dot te rrokim esencen e gjerave, ne paaftesi per t'u thelluar ne analizen e fenomeneve dhe dukurive qe na perqarken. Kohe pas kohesh verejme vetveten tek sforcohet ne nje turravrap te cartur per permbushjen e nevojave tona konsumatore apo utilitare, te instikteve tona te egra apo te kushtezuara.

Pikerisht ne tilla caste kur kupton pafuqesine si edhe limitet e tua ekzistenciale, kur kupton se prej stafetes ne te cilen merr pjese, asnjehere nuk ke per te dale fitues, kur kupton se minutat e tua aq te vlerta shperdorohen kot, se rruga permes te ciles rend eshte e pakrye, dhe se mundesia per te prekur kordelen e finishit (Itaken e enderruar) eshte vrare qysh ne lindje, pikerisht atehere te vjen ne ndihme arti, si menyre per te analizuar boten dhe per t'i dhene sadopak vlere diteve te tua.

Dhe ne te tilla momente kur zhvishesh nga vogelsite jetesore dhe hedh syte thelle brenda gjithesise tende, kur perpiqesh te hulumtosh raportet e shoqerise ne te cilen gjallon apo ato ndernjerezore, ambjentin rrethues dhe frikerat, ankthet, nevojat e deshirat e tua personale apo kolektive, ne te tilla momente kupton se ndjesia qe provon e jetes se marre dhe gjitherrembim eshte teresisht e genjeshtert dhe mbi te gjitha ekziston si e tille vetem ne koken tende. Ne caste te tilla duke lexuar veprat e mjeshtrave te se shkuares, kupton se asgje s'eshte e re, e se asgje s'ka evoluar. Kupton se dhuna e pushtetit eshte gjithnje e njejte, se shtypja, shfrytezimi dhe pangijshmeria e grupeve te caktuara njerezore ndaj te tjeresh, per fame e pasuri, teresisht te pandryshueshme. Ndryshon letra mbeshtjellese, shija e karameles perbrenda - gjithnje e njejte, e lashte, autoritare, prepotente, arrogante, solide, aspak e cenuar, dhe fatkeqesisht e paprekshme.

***

Francisco de Goya "The Second of May 1808" (oil on canvas, 255 x 345 cm, 1814)

Ne gjashte dhjetor te 2008 fale brutalitetit te klases ne pushtet, dhe sigurisht edhe te zagareve institucionale te saj, u vra ne Athine 16 vjecari Aleksis Grigoropoulos. Menjehere Greqia u perfshi nga nje vale zemerimi dhe dhune, kete radhe popullore. Vrasja e Aleksit nuk ishte shkaku, ishte padyshim preteksti. Ishte ai pretekst qe beri te shpertheje revolta, indinjata, percmimi, kundervenia e drejteperdrejte e rinise greke ndaj sistemit te sotem social, ekonomik e politik, ndaj sistemit te sotem te vlerave. Ishte njejta revolte qe ndjene te rinjte europiane ne Genova (2001) me vrasjen e Carlo Giuliani-t. E njejta revolte me te rinjte e Amerikes Latine apo ata franceze, me ata palestineze apo ata afrikane. Nje bote ne flake, e cila na djeg per sa gjalli per dite e me shume ...

Piktura ime "The Sixth of December 2008" eshte nje nevoje per te folur per keto dukuri. Jo rastesisht jam ballafaquar me Francisco de Goya dhe punen e tij "The Second of May 1808" , e cila u referohet ngjarjeve te vitit 1808 ne Spanje. Dyqind vjet qysh atehere. Lame mbrapa kuajt dhe ngasim motore e makina, lame pas shpatat, per te perdorur arme automatike apo gazra kimike. Ne thelb esenca eshte e njejte. Nevojat ekspansioniste te superfuqive ushtarake gjithnje te pangijshme, dhe dhuna e pushtetit gjithnje aktuale.

Dyqind vjet dhe asgje s'ka ndryshuar. Kur valle do te zgjohemi prej ketyre endrrash te shprishura?

Marrosje Dionisiake

"Vase With Erotic Figures" (Apollonia [Fier], plaster, roman period), Archaeological Museum, Tirana, Albania

Nje veper e mrekullueshme artistike -e cila eshte pjese e koleksionit te Muzeut Arkeologjik ne Tirane- eshte "Vazo me Figura Erotike". Nje ene qeramike kjo, e zbuluar nga ekspeditat arkeologjike te vitit 1959 ne Apolloni (Fier), qe mendohet se i perket periudhes romake.

Ajo qe ben menjehere pershtypje -ndonese duken qarte gjurmet e pameshirshme te kohes, pjeset e demtuara, si edhe nderhyrjet restauruese- eshte virtuoziteti konceptual, kompozicional dhe stilistik i ketij objekti kaq grishes qeramik. Ne qafen e vazos eshte misheruar portreti i Dionisit - perendi e bimesise dhe e veres, mbrojtes i vitikultures, nje nga perendite me te rendesishme te antikitetit grek. Nje interes te madh shfaq stilizimi i tipareve te tij, me floke kacurrela dhe nje mjeker teper karakteristike. I qete, autoritar, por edhe uzurpues i gjithesise te ciles i jep jete dhe ka nen kontroll.

Ekspresive eshte dinamika e linjave kompozicionale tek skenat erotike, te cilat marrin trajte ne pjesen e poshtme te enes. Konturet e rrumbullakte dhe te thjeshtezuara te figurave njerezore, kane dicka befasuese. E tere kjo marrosje dionisiake, ku Erosi eshte i gjithepranishem, s'eshte gje tjeter vecse shprehja e triumfit te vete jetes. Figura krenare e mashkullit, si edhe pasiviteti tejet erotik i femres, ulerasin permes thyerjes kaq agresive kompozicionale mbi hapesirat e vazos.

Eshte fat shume i madh, qe pas tere ketyre shekujsh te kemi mundesine te disponojme nje veper kaq unikale te qeramikes antike. Ajo qe duhet theksuar eshte se me gjithe vlerat e padiskutueshme artistike, kjo ene kishte ne te njejten kohe funksion utilitar. Gje qe deshmon se c'rol paresor luante arti ne jeten e perditshme, ne periudhat e ndryshme te antikitetit greko-romak.

Persa i perket tematikes erotike te vazos -duke qene edhe une vete nje hulumtues dhe levrues i ketij faktori, permes artit tim- jam me te vertete i lumtur tek ndesh nje objekt te tille kaq rrezatues dhe te rralle.

Fatlum njerezit qe njomen buzet me veren e kesaj ene, fatlum edhe ne qe njomim shpirtrat me objekte te tilla artistike, kaq dehese dhe bujare ...

Mbi Ate qe S'munden te Marrin me Vete Korbat

Toni Milaqi "Wheat Field with Birds" (acrylic on paper, 85x65 cm, 2005)

Vincent van Gogh eshte nje nga figurat me komplekse te historise se artit boteror. Nje nga ata njerez qe i dha kuptim te ri nocionit te te qenurit artist. Nje personalitet qe me vepren, karakterin dhe vitalitetin e shpirtit te tij u kthye ne nje simbol te ekzistences se artistit pamvaresisht nga kushtet historike, morale, sociale, e artistike qe mbizoterojne ne kohen kur ai jeton.

Nje artist pishtar, gjenial e vigan, qe iu kundervu shemtise se botes, komercialitetit e hipokrizise njerezore, duke na hapur shtigje te pafund drejt vlerave te shpirtit, madheshtise se qenies, risive artistike, hulumtimit te njeriut, shoqerive njerezore, apo te natyres.

Ne kundershti me jeten tmerresisht te veshtire -per shkak te meskinitetit te mekanizmave sociale, artistike, e njerezore te kohes kur rrojti- , ne kundershti me vuajtjet, dhimbjet, skajshmerine ekzistenciale te qenies, vepra e Van Gogh-ut ruan nje freski te papare emocioni, kthehet ne nje oaz te pakrahasueshem koloristik, me nje brishtesi habitese kendveshtrimi mbi boten akoma edhe kur pershkruan ndjenjat me te cartura dhe kanibalizmin me te paskrupullt njerezor...

***

Adhurim i pamase per kokefortin me naiv te historise se arteve figurative, per te cmendurin me te mencur se urtesia e shekujve, per nje nga protoporet me te medhenj te historise moderne te piktures, per hollandezin qe ndricoi per jete e mot qiejt tane me vezullimin verbues milionash lule dielli ...

Vincent van Gogh "Wheat Field with Crows" (oil on canvas, 102x51 cm, 1890)

Ferma e Kafsheve

Toni Milaqi "Pig -The Great" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2008)

Nje homazh diktatorit qe fle brenda nesh. Nje homazh tiranit dhe kasapit qe ushqejme perdite -nga pak dhe nga pak. Jemi ne, te perzishmit, te cilet kthyem mediokritetin tone njerezor ne fene e vetme tek e cila besojme. Jemi ne, te cilet guxuam te shohim ne sy zoterat e qiejve, e pasi beme dicka te tille i vrame ata; dhe ne fronet e tyre u ulem kembekryq ashtu te pangijshem dhe mekatare. Jemi po ne, qe ujitem filizat e paditurise, i beme ato te harlisen, te kapin qiejt dhe mbushem barqet tona me frytet e tyre te shprishur.

Helmuam cdo shkendije drite dhe kultivuam erresiren- ate me te thellen. Hodhem ne kazanet e plehrave arsyen dhe sterqullem ditet tona me ankthe te cartura histerie. U preme kokat peshqve dhe i flakem ashtu te pajeta - te notojne- ne ujera vezulluese, akuariumesh ngjyraplot.

Homazh, pisllekut qe na rrethon. Tiranise se turmes dhe borive lavire nacional-kombetare. Homazh diktaturave te frikave ekzistenciale, atyre personale dhe kolektive. Moraleve kombetare dhe atyre fetare. Homazh derrave dhe dosave - sigurisht atyre te medhenjeve...

"Alexander The Great with a Lance [Now Missing]" (Unknown, Greek Art, 200 - 100 B.C. , Marble)

Mbi "Ekzekutimin" ( I )

Francisco de Goya "The Third of May" (oil on canvas, 266 х 345 cm, 1808-1814)

Nje teme teper e fuqishme, por edhe unikale, per nga forca e aktit te cilin hulumton, eshte edhe "Ekzekutimi". Procesi i dhunshem i vrasjes se nje apo me shume njerezve, ka terhequr ne kohe -padyshim- Artet, letersine, filozofine dhe pikturen ne vecanti.
Ajo c'ka me terheq tek kjo teme, eshte mbi te gjitha atmosfera e elektrizuar qe pershkon shpirtrat e heronjve te cilet jane pjesemarres ne kete akt; qofte vrasesit, qofte kandidatet per pushkatim. Studimi i psikologjise se njeriut qe kupton se po rron (ne menyre te padrejte) castet e fundit te jetes se tij, por edhe te atij qe merr persiper t'i jape fund nje jete njerezore.

Deri ne c'shkalle mund te arrije fuqia, krenaria, dhimbja, vitaliteti human i njeres pale, perkunder kafsherise, meskinitetit ekzistencial, verberise militare, humbjes se arsyes, truveshjes individuale dhe kolektive?!

Nje nga margaritaret me shndritshem te Arteve ne teresi eshte padyshim "The Third of May" veper e Francisco de Goya. Nje veper thesar i trashegimise tone boterore. Nje stacion teper i rendesishem i hulumtimit te dhunes, te luftes, te totalitarizmit, te erresires se frikshme qe buron prej vete nesh, por edhe te madheshtise se qenesise njerezore. Nje himn per nocionet humane, por edhe nje shuplake fshikulluese ndaj egersise se pushtetit, asaj militare, apo ndaj cdo lloj shprehjeje brutale qe merr jete ne shoqerite tona.

Vepra e Goya-s shquhet per muzikalitetin e saj kompozicional dhe koloristik. Tragjedia e skenes perkthehet ne xhestikulacionin, vendosjen, por edhe stilizimin teresisht emocional dhe dramatik te personazheve. Ndricimi po ashtu befasues dhe kumbues, gati-gati verbues i personazheve qe do te pushkatohen , ne kontrast me atmosferen e erret rrethuese nenvizon ne menyre gjeniale tensionin e casteve pak perpara ekzekutimit. Nje veper madhore, nje shkolle e tere dijeje ku filozofia, psikologjia, shqetesimet dhe problematikat shoqerore e humane, morale dhe sociale, nderthuren ne menyre aq ngazelluese me konceptet estetike, kompozicionale, stilistike, koloristike dhe grafike.

Edouard Manet "Execution of Emperor Maximilian of Mexico" ( 252x305 cm, oil on canvas, 1868)

Vepra e Manet eshte nje tjeter mrekulli e bashkebisedimit historik dhe kohor, artistik dhe estetik, social dhe filozofik qe kemi rreth kesaj teme. Ndonese flasim per te njejtin akt : "Ekzekutimin", trajtimi i Manet eshte teresisht i ndryshem. Larg dramaticitetit te "The Third of May", kjo pikture ngjan me teper me nje procedure formale, se sa me nje skene tragjike. Heronjte e tij nuk kane thyerjen e atyre te Goya-s. Ritmet vertikale dhe te kursyera ne ngjyre (gati-gati monokrome) te trupave, i deperton hapesira horizontale e peizazhit gjithe potenciale ngjyrash dhe te spektatoreve ne pjesen e siperme te piktures. Nje vezhgim me menefregist ndaj vrasjes, dhunes, jetes, vdekjes dhe rendesise se jetes njerezore.

Pablo Picasso "Massacre in Korea" (oil on canvas, 109.5x209.5 cm, 1951)

Vepra e Picasso-s "Massacre in Korea" eshte nje trajtim teper interesant kompozicional dhe stilistik i kesaj teme te madhe. Ndonese e krijuar ne nje faze kur ylli i tij kish filluar te zbehej dhe te ripertypte artistikisht gjetjet e tij te meparshme, kjo pikture eshte padyshim nje pune teper e konsoliduar ne te gjithe aspektet e saj perberese. Kompozimi gjenial, grafika teper elokuente, stilizimi mjaft grishes, si edhe lakuriqesia e viktimave, apo perngjasia me robote te verber (makineri) e pushkatuesve, jane elemente esencial dhe karakteristik qe bien menjehere ne sy.

Yue Minjun "Execution" (oil on canvas, 150x300 cm, 1995)

Puna "Execution" e kinezit Yue Minjun eshte nje tjeter prurje artistike dhe teper origjinale mbi kete subjekt. Akti i pushkatimit ketu merr karakteristika te tjera, permes nje alegorie postmoderne dhe nje formaliteti qofte ne trajte, qofte emocional. Nje veper qe ka interes te vecante kryesisht per kordinatat (prizmin) social-filozofike te kendveshtrimit te saj.

(Vijon ketu...)

Puthja e Engjellit

Toni Milaqi "Angel's kiss" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2007)

Rodin eshte nje nga skulptoret e mi me te dashur. Nje magjistar i plastikes, i emocionit, i meditimit, i levrimit te nocioneve me te thella filozofiko-estetike ne kuadrin e arteve vizive dhe kryesisht ate te skulptures.

Ajo c'ka eshte terheqese dhe njekohesisht madhore ne artin e tij -pa mohuar kurrsesi dinamiken, ekspresivitetin dhe embelsine e formes- eshte hulumtimi i sensualitetit njerezor, i erotikes. Shume vepra te Rodin hedhin shtat mbi kete aks, dhe per mua ato jane edhe me individualet, me te dashurat, me te fuqishmet.

Kur pashe per here te pare vepren e tij "The dream (The angel's kiss)", u shtanga per nga madheshtia e muzikalitetit qe krijojne ritmet e trupave tek therin qiejt. Butesia e materies, si edhe vertetesia e shprehjes jane kaq imponuese. Pesha e trupave, zhdervjelltesia, por dhe erotika e levizjes - kaq te qenesishme. Ndonese nuk shquhen trajtat dhe tiparet e kokave, kemi ndjesine se puthja e engjellit eshte kaq e zhurmshme, a thua se veshet tane pushtohen prej feshferitjes se buzeve tek cekin lekuren apo floket e figures tjeter.

Puna ime "Puthja e engjellit" e vitit 2007, eshte nje perleshje pikturale me kete mrekulli te skulptures boterore. Nje perleshje plastike, estetike, filozofike, por edhe ideologjike me trajtimin e Rodin. Duke verejtur vepren time tashme, zbuloj se ne kendveshtrimin tim engjelli eshte i serte, i eger, aspak i embel. Puthja e tij ngjan me teper me ndeshkim, se sa me shprehje te dashurise. Erresira e ambientit -e thelle dhe thyerjet e botes -te vrazhda ...

Auguste Rodin "The dream [The angel's kiss]" (marble, 75x100x50 cm, 1911)

Autoportretet e Rembrandit

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 22.5 x 18.6 cm, 1628)

Adhurimi - eshte nje term, i cili nuk e di nese pershkruan me se miri ato c'ka ndjej per Artin e Rembrandt-it. Per te analizuar vepren e tij mjafton te hedhim nje sy ne serite e autoportreteve aq brilante qe na ka lene si trashegimi.
Virtuoz, por edhe shperberes i teknikes.
I praruar ne drite, por edhe i fundosur perjetesisht ne erresire.
Nje Zot qiejsh, por edhe nje endacak pa atdhe.
Aristokrat, por edhe fshatar njekohesisht.
Enderrimtar, sa edhe i pashprese.
Fitimtar, sa edhe i humbur.
Gjithe energji, por edhe i paralizuar.
Me vrap-rrembimin e nje optimisti, por edhe me plogeshtine akute te nje te pezmatosuri.
Hulumtimet e tij mbi ciklet e autoportretit, nuk jane thjesht portrete te vetvetes. Jane portretet e shoqerise njerezore, te ciklit jetik njerezor, te njohjes se brendise sone, te kufijve, te endrrave dhe dhimbjeve tona.
"Njih vetveten; kerko te verteten mbi boten ne vetvete." -Sokrati
Rembrandt-i na tregoi ngjyrat e endrrave djaloshare, te nevojave, te deshirave. Njohu falsitetin dhe jeten boshe te qarqeve aristokratike se kohes se tij, si edhe mekanizmat e ndryshme shoqerore, te cilat marrin jete prej parase. Njohu dhimbjen me vdekjen gruas se tij , te femijeve, te te afermve, a thua se dikush lart ne qiell donte te provonte sa vuajtje dhe brenga mund te duroje shpirti njerezor.
Rembrandt-i na pershkroi nepermjet udhetimit te tij ne jete, se bukuria dhe lumturia gjenden tek njeriu, tek dashuria, tek drita qe perkedhel njerezit e tu te dashur dhe boten perreth, se thesaret gjenden thelle brenda nesh dhe aspak tek shkelqimet genjeshtare te parase dhe tek komercialiteti i vlerave. Se dashuria eshte jete, qe nuk mund te blihet me asnje cmim, dhe kur e humbet, syte thahen , lekura vyshket, e zemra pushon se rrahuri perjetesisht.
Adhurim per kete figure titane, per kete analist kaq unikal, per kete piktor gjenial, per kete artist kaq brilant, per kete atdhe dijeje, per hollandezin me shpirt femije dhe mencurine e mijevjecareve te tere, adhurim per vepren tende miku im Rembrandt Harmenszoon van Rijn !

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 15.5 x 12.7 cm, 1629)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 37.9 x 28.9 cm, 1629)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 89.5 x 73.5 cm, 1629)


Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 1632)


Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 15 x 12.2 cm, 1630)


Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas,64.4 x 47.6 cm, 1632)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on wood, 70.4x 54 cm, 1633)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 58.3 x 47.4 cm, 1634)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 71x55 cm, 1634)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 80.5 x 66 cm, 1634)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 92.3 x 76.4 cm, 1640)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 133.7 cm x 103.8 cm, 1658)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 52.7 x 42.7 cm, 1659)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 84.4 x 66 cm, 1659)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 80.3 x 67.3 cm, 1660)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 93.2 x 79.1 cm, 1661)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 114.3 x 94 cm, 1665-1669)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 82.5 × 65 cm, 1669)

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "Self Portrait" (oil on canvas, 63.5 x 57.8 cm, 1969)

Pershendetje Rembrand!

Toni Milaqi "Surgery" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2006)

Kur u njoha per here te pare nepermjet fotografive me Artin e Rembrandt-it, u dashurova marrezisht me te. Kur lexova per jeten e tij, rivuajta aq sa me lejonte subjektiviteti im, dhimbjen e tij njerezore. Kur pashe per here te pare veper te tij nga afer, e adhurova deri ne perhumbje.

Rembrandt-i eshte nje nga vezhguesit me te mprehte te qenies njerezore ne hapesirat e Arteve Vizive. Nje nga ata gjigande te hulumtimit dhe zhbirimit te shpirtit, qe nepermjet gjenise se tij krijuese na beri shume me te pasur; na beri te shohim boten dhe gjerat nepermjet nje prizmi teresisht te ri. Nje avokat i paepur i individit dhe universit te tij. Trondites, prekes dhe vital nepermjet rrjedhave te jetes, por edhe nepermjet forces se tij intelektuale dhe mbi te gjitha humane.

Arti i tij eshte nje shembull konkret i nje revolucioni titan artistik, si ne forme, ne koncept, e ne perceptim; por edhe shprehje perfekte e shkalles siperore te gjenialitetit krijues. Penelata e tij esenciale, ekzistenciale dhe gjithe jete, larg shkelqimeve false dhe pompozitetit te kanoneve artistike, apo te tendencave estetike te kohes, te elektrizon per nga shkalla teper e larte e nivelit artistik. Teknika e tij - antiteknike, anarshiste dhe delikate ne te njejten kohe, duke shperbere shpesh here formen dhe duke thithur cdo sterkalth jete nga procesi i krijimit, permban ne vetvete gjithe pervojen e njerezore jo vetem te autorit, por edhe te kohes kur rrojti. Rembrandt-i eshte padyshim zeri me i fuqishem-perfaqesues i shekullit te tij, si dhe krijuesi i disa prej margaritareve me vezullues, te vyer dhe te vlerte te pasurise tone njerezore.

"Mesimi i anatomise" eshte -pa as me te voglin hezitim- nje veper e tille, ku kompozimi mahnites ngjizet me tensionin dramatik te temes se trajtuar dhe me gjetjet -kaq personale- te vibrimeve te drites. Eshte teper e dukshme aftesia e artistit per te krijuar nje galeri te tere personazhesh dhe karakteresh, por edhe hulumtimet filozofike mbi pyetjen se nga vijme, kush jemi, dhe ku shkojme...

Vepra ime "Surgery" e vitit 2006 eshte nje homazh per heroin tim te femijerise; per udheheqesin tim shpirteror; per nje nga shtyllat vertebrale te Historise se Piktures; per Rembrandt Harmenszoon van Rijn .

Rembrandt Harmenszoon van Rijn "The Anatomy Lesson of Dr. Nicolaes Tulp" (oil on canvas, 216×170 cm, 1632)

Mbi Prostitutat e Perendishme dhe Hyjnite -Lavire

Tiziano Vecellio "Venus of Urbino" (oil on canvas, 119x165 cm, 1538)

-Ç'eshte Arti?
-A mund te cilesojme cdo perpjekje tonen per t'u shprehur ne menyre kreative domosdoshmerisht edhe si nje konkludim artistik?
-Ku qendron ndryshimi ndermjet nje vepre te mirefillte artistike, e cila perleshet me risite, dhe nje vepre konservatore e cila gjallon mes limitesh te ezauruara estetiko-filozofike?
-Ku qendron novatorja ne nje veper artistike?

Keto dhe shume pyetje te tjera me perqarken duke menduar rreth klimes abuzuese te vlerave -qe rrjedh shpeshhere prej tregjeve komerciale, apo amatoreve gjithengjyresh qe gelojne brenda hapesirave vizuale- e cila thote se te gjithe jemi artiste dhe se te gjithe bejme Art.

Per te ilustruar mendimet e mia po sjell ketu tre variante mbi nje teme. Nje nga veprat me te rendesishme te Ticianit (Tiziano) dhe njekohesisht nje margaritar i trashegimise njerezore eshte "Aferdita e Urbinit". Nje veper kulmore e tij ne te cilen Aferdita -perendesha e dashurise- paraqitet e shtrire, me veshtrim epshndjelles dhe paksa te ndrojtur, aspak rezistues, te drejtuar nga ne.

Ne trajtimin e Ticianit shquajme linjat trupore gjithe nur, te bukurise klasike. Heroina ne doren e djathte mban lule, kurse e majta (ne forme ledhatuese) gjendet diku mbi organin seksual, si per te nenvizuar apo theksuar qendren e gravitetit te saj . Nje qenush fle diku i shpenguar perbri te zonjes ne krevat ...

Edouard Manet "Olympia" (oil on canvas, 130x190 cm, 1863)

Tre shekuj me vone nje tjeter variant (aludim i drejtperdrejte i vepres se Ticianit) i Aferdites do te vinte ne jete. "Olimpia" e Mane-se (Manet). Pikture kjo qe qysh ne hapat e saj te para shkaktoi nje nga skandalet me te medha ne Historine e Artit, duke ngjallur debate por edhe reagime te shumta. Eshte vepra e pare ne histori qe u desh te ruhej nga organe te rendit, pasi u bene mjaft tentativa per ta dhunuar (per ta çare, per ta grisur) nga vizitore te cilet "e ndjenin veten te fyer" dhe te cilet e konsideronin "Olimpian" nje blasfemi mbi Pikturen dhe Artet ne teresi.

Po pse ngjalli keto kontradikta Olimpia e Mane-se? Sepse ne vetvete kjo veper ishte nje revolucion i tere filozofik, estetik, artistik, moral dhe njerezor. Eshte per mendimin tim edhe guri themeltar i Modernizmit. Nje veper qe ndryshoi tere konceptin e artisteve te mepasem per boten dhe jeten.

Aferdita e Mane-se nuk ishte nje krijese idilike e cila banonte kthinave te Olimpit, ishte nje prostitute. Emri i saj i vertete ishte Victorine Meurent, nje prostitute pariziane. Nuk eshte e veshtire te kuptosh se artisti shihte bukurine femerore tek femra e rruges, tek njeriu i perditshem, jo qiejve te parajses.

Forca e Olimpias gjendet tek shikimi i saj. Nese tek Aferditat e deriatehershme, do te hasje qendrimin lozonjar te nje qenie te eperme, qiellore, e mitike, e cila te ishte mbrujtur me propocionet dhe analogjite trupore te bukurise klasike, me floke te praruar dhe lekure vezulluese, Aferdita e Mane-se s'kishte asgje nga tere keto.

Veshtrimi i saj ishte i drejperdrejte, pa asnje mister. Nje veshtrim qe permban njohjen e pozicionit te saj shoqeror, por edhe sigurine e epersive te saj femerore. Nje veshtrim i perhumbur, ne te cilin ngjizen edhe dhimbja, edhe forca. Nje trup i tkurrur, vocerrak, i cili te krijon ndjesine se flet per te gjithe eksperiencat e saj femerore. Dora e majte ne kundershti me ate te heroines se Ticianit, drejtohet drejt nesh me dinamizem, duke shtrenguar kofshen dhe duke na dhene te kuptojme, se krijesa e Mane-se , eshte nje qenie qe ka kontrollin e lojes, dhe qe eshte ajo qe do te thote fjalen e fundit. Pandoflat ne kembe, nuk te lejojne per asnje moment te harrosh profesionin e saj. Perbri ne krevat rolin e qenit lozonjar-pasiv, e ka marre nje mace sterrane gati per sulm, me sy qe shpojne erresiren e sfondit ...

Per sa i perket formes mund te thuhet se materializimi i saj ishte po aq revolucionar. Dekorativiteti mahnites i ngjyrave, por edhe trajtimet e sheshta te siperfaqeve, pa volume qe ulerasin, ishin risi me vete, duke shkaktuar keshtu reagimet e konservatoreve si edhe te perfaqesuesve akademike te kohes.

Revolucioni i Mane-se gjendet pikerisht ketu. Zbuloi perendite e qiellit ne toke. Vizioni i tij ishte realist - kritik. Nje analize e adhurueshme e shoqerise dhe e njeriut. Nje adhurues dhe njohes i padiskutueshem i se shkuares, por edhe nje novator i pashoq, i cili hapi rruge teresisht te reja ne konceptet estetike, filozofike, e artistike. Rruge te cilen e pasuan me vone impresionistet, apo edhe Lautrec, Van Gogh, Picasso, Matisse, dhe shume perfaqesues te shkollave dhe rrymave te ndryshme te Modernizmit.

Alexandre Cabanel "The Birth of Venus" (oil on canvas, 130 x 225 cm, 1862)

Vepra e Kabanel (Cabanel) eshte nje veper e rendomte, e cila nuk shkeputet dot prej shablloneve akademike te trajtimit te Aferdites. Ne kundershti me realizmin therres dhe analitik te Mane-se, Kabanel pershkruan nje Aferdite tere klishe, e cila nuk eshte ne gjendje te flase as per problemet e njerezve te kohes kur rrojti artisti, as per kendveshtrimin e tij mbi realitetin shoqeror apo mbi boten. Nje veper komerciale, konservatore, e cila zbaviste instiktet seksuale mashkullore te aristokracise se atehershme franceze, dhe e cila u ble nga Napoloni III. E solla ketu per te nenvizuar me teper risite dhe revolucionin qofte teknik, qofte ideor te Mane-se.

Nepermjet ketij ballafaqimi desha ti pergjigjem -ne menyren time- pyetjes se "Ç'eshte Arti?". Arti eshte ajo perpjekje e vazhdueshme e njeriut per zhbirim dhe komunikim shpirteror-meditativ. Nje forme qe ushqehet ne cdo qelize te saj nga hulumtimet mbi konceptet dhe nocionet estetike, filozofike, emotive, intelektuale, shpirterore dhe mendore. Eshte shprehja iracionale e unit. Artist i vertete eshte ai qe ka mundesine dhe aftesine te sjelle te reja nepermjet kesaj forme te shprehuri. Porse keto risi dhe prurje te reja duhet te jene ne relacion te pandashem me vlerat dhe dijen e se shkuares, duke krijuar keshtu magjine, por edhe duke u bere pjese e bashkebisedimit nderkohor, ndernjerezor, nderetnik, nderfetar, e nderkonceptual, qe karakterizon artistet dhe Artet pergjate rrjedhave te viteve.

Arti eshte pervetesim i diturise dhe njohjes njerezore, por edhe mohim dhe kundershti e kesaj diturie njekohesisht. Eshte perpjekja jone per te eksploruar hapesirat e paane dhe te pafund te racionales dhe te iracionales brenda dhe rreth nesh. Eshte hulumtimi i qenies njerezore, por edhe ikja nga kjo qenie. Eshte perpjekja e krijuesit, per t'u shkeputur nga limitet dhe prangat tokesore dhe etja per fluturim qiejve. Eshte bashkimi me Zotin, por edhe te vraret e tij ...

Pershendetje Picasso!

Toni Milaqi "Young company "  (acrylic on canvas, 100x80 cm, 1999)

Lidhja qe kam me Picasso-n (Pikaso) eshte e çuditshme! Adhurues dhe vrastar i personalitetit te tij artistik. Arti i Picasso-s permban ne vetvete forca te pashmangshme demoniake. Dy jane alternativat qe i ofrohen nje spektatori te vepres se tij: "ose t'a mohoje dhe te largohet pa kthyer koken mbrapa, ose t'a adhuroje me tere forcen e unit dhe te behet pjese e realitetit te tij shpirteror". Ne momentin kur kupton magjine vizuale te ketij kolosi te arteve pamore, kthehesh edhe ne rob te "forcave uzurpatore" qe levrijne ne veprat e tij. Prangosesh prej kreativitetit te pashoq artistik, prej teknikes demoniake, prej kendveshtrimit te tij shkaterrues dhe riformues, prej aftesise per te rrefyer historite e zemres dhe trurit me menyra dhe mjete befasuese, prej iluminizmit dhe humanitetit njerezor qe bulojne ne çdo gjurme te krijimtarise se tij. Dhe nese je artist e ke teresisht te veshtire t'u pervidhesh sirenave qe banojne ne shume vepra te tij . E vetmja gje qe mund te besh -per t'u çliruar- eshte t'i vrasesh ato. Qe te mbijetosh, duhet te ekzekutosh diktaturen e personalitetit te tij, dhe te helmosh demonet arrogante te gjenise se tij krijuese. Vetem keshtu do te kesh thyer prangat e nje varesie te perjetshme, dhe do te mund te ecesh perpara.

Picasso ishte padyshim nje nga artistet me brilante dhe vezullues pergjate rrugetimeve te pafundme ne historise e artit. Nje artist te cilit natyra nuk iu kursye as ne dhunti, dhe as ne aftesine per t'i mjele ato. Nje punetor i palodhur i artit, me nje intuite teper te zhvilluar krijuese dhe intelektuale.

Jam i mendimit se veprat e tij te vlerta i hasim deri aty rreth viteve 1940. Risite e tij dhe shtysen qe u dha arteve do t'a dallonim deri ne kete faze. Ne dekadat e mevonshme, fatkeqesisht shohim nje Picasso -rob te gjetjeve te veta artistike dhe ne persiatje te pafundme tematike, stilistike, por edhe emotive te subjekteve te trajtuara me pare. Per fatin tone te keq, ne vitet '50, '60, '70 do te behemi deshmitare te ritualeve artistike te nje shpirti te fikur...

Pablo Picasso "Les Demoiselles d'Avignon" (oil on canvas, 244x234 cm, 1907)

Vepra ime: "Young company" (1999) eshte nje nevoje per te komentuar: "Les Demoiselles d'Avignon". Nje nevoje per te folur me nje gjuhe tjeter mbi kete thesar te qyteterimit perendimor. Nje buqete me lule mbi kete veper monumentale te fillim shekullit te 20. Nje homazh artistik per nje nga gjenite me te medhenj te arteve - sic ishte Picasso. Nje perkulje respekti per viganin spanjoll qe na beri te shohim pikturen, skulpturen, por edhe artet ne pergjithesi me nje sy tjeter, qe na beri te perceptojme boten dhe jeten -ndryshe.