Portret i Thyer

Toni Milaqi "Pink Man" (acrylic on paper and mixed technique, 30x24 cm, 2009)

Kur hapat rendohen dhe qenia tkurret, kur ditet rrudhen dhe netet perngjasojne te pambarimta, kur harmonia jote e brendshme venitet dhe ankthet te perpijne, kur dhimbja i ze vendin shpengimit dhe revolta vret gazin lozonjar, pikerisht ne kohe te tilla ndjen se portreti yt fillon te shperbehet e s'mund te jete me nje mase solide. Veren germadhat e atyre sa deshe, dhe te atyre per te cilat luftove, te te pushtojne. Kupton brishtesine e qenies dhe brutalitetin e ekzistences. Ne momente ne tilla shnderrohesh ne fantazmen e atij qe flinte diku brenda teje, e qe ne femijeri deshironte te pushtonte boten. Nje deshtak mjeran i panevojshem per askend dhe per askund. Krijese idilike per te rrojtur, por dhe per ti dhene kuptim te ri absurdit. Je aty i thyer, i coptuar, i shpartalluar, i pamundur, i rene, i grisur, i shprishur, enderrvrare, krahekeputur e shpirtperdhosur...

Mbi te Shkarraviturit

Toni Milaqi "French Kiss" (colored pencil on paper, 21x29,7 cm, 1998)

Procesi i krijimit eshte nje akt sa jetedhenes po aq edhe shkaterrimtar i ekuilibreve te ndryshme te artistit-krijuesit ne relacion me vetveten, por edhe me te tjeret. Nje akt qe ne me te shumten e rasteve rreket te shkoje pertej shablloneve dhe barrierave te cdo tipi. Nje akt ne te cilin krijuesi perpiqet ti pervidhet njohjeve personale, dhe te hape krahet ne te tjera gjithesi emocionale, estetike, e konceptive.

E gjithe kjo perpjekje predispozon kohe, mund, kerkime, hulumtime, perleshje me vetveten dhe gjithcka qe te perqarket. Nje akt paresor i shprehjes krijuese te nje piktori, por edhe perfaqesuesja me besnike e betejave te tij konceptuale, eshte padyshim edhe puna paraprake studimore e cila pararend tek cdo veper e konkluduar arti. Kjo pune paraprake shprehet kryesisht permes vizatimeve te ndryshme, skicave, etydeve, boceteve, ne te cilat artisti qofte per shkak te permasave (zakonisht te vogla), qofte ne saje te avantazheve te mjeteve shprehese, ndihet me i cliruar dhe me i lire permes kerkimeve te tij.

Roli i gjetjeve konceptuale te kesaj faze paraprake eshte teper i rendesishem por dhe udherrefyes per veprat e mevonshme, prandaj nga shume artiste konsiderohet si teper esencial ne procesin e krijimit. Ne krijimtarine time rolin e skicave dhe vizatimeve, apo te hulumtimeve paraprake, e kam konsideruar si autonom (te pavarur) dhe ne shume raste te shkeputur nga piktura, duke i dhene prioritete dhe hapesira te medha.

Skica "French Kiss"(1998) dhe piktura e lindur prej saj me te njejtin titull "French Kiss"(1999), jane shembull tipik i asaj se sa thelbesor eshte ndikimi i vizatimit ne sendertimin e veprave te se ardhmes. Me disa shembuj te tjere te hulumtimeve te mia ne kete rrafsh mund te njiheni tek: Toni Milaqi -drawings.

Toni Milaqi "French Kiss" ( acrylic on canvas, 100x80 cm, 1999)

Pyetje Retorike

Toni Milaqi "Before the Law" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Nese sistemet aktuale social-politike si edhe tere politikat qe rrjedhin prej tyre, rajonale dhe globale, tregojne teper qarte paaftesi dhe neglizhence ne mbrojtje te Individit por edhe te ekuilibreve te ndryshme sociale, a ia vlen valle te besosh tek to?! A ia vlen te perkrahesh, te kultivosh dhe te mbash ne jete nje perbindesh qe ushqehet me brendine, gjakun, djersen dhe mundin tend?!

Nese qorrsokaku kapitalist, por edhe ekspansionizmi me ekstrem i atyre qe gjenden ne krye te piramides hierarkike ekonomiko-politike, s'jane gje tjeter vecse nje menyre per te shfrytezuar dhe kontrolluar turmen, perse presim nga Individi te respektoje dhe t'i disiplinohet ketij realiteti?!

Perse valle kerkojme prej nje te perdhunuari, te dashuroje dhunuesin e tij?!

Nese verejme ne praktike se "kushtetutat tona demokratike" nuk bejne gje tjeter vecse perqendrojne kapitalet boterore ne duart e nje pakice njerezish, duke shtyre miljarda te tjere ne varferi dhe mjerim te thelle, perse te mos i veme zjarrin ketyre kushtetutave?!

Nese Ligji eshte jo vetem i panevojshem por edhe denigrues i personalitetit njerezor, perse valle i bindemi ende?!

Kryqezimi

Toni Milaqi "Crucifixion" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2008)

Kryqezimi eshte padyshim nje nga temat me te levruara ne historine e artit dhe kryesisht ate te piktures evropiane. Kjo per shkak te nje numri te madh faktoresh kosmo-historik, por ne radhe te pare sepse aludimi mbi kete teme ka te beje drejtperdrejt me simboliken kristiane. Simbolike kjo qe mund te karakterizohet si shprehje e filozofise percuese, dhe si karakteristike themeltare e shoqerive apo njesive te ndryshme administrative europiane, por njekohesisht qe indentifikohej edhe me statusin social-fetar-politik qe gezonin keto shoqeri pergjate njezet shekujve te fundit.

Perpos atributeve dhe moralit kristian qe mund te evidentohen tek "Kryqezimi"(si teme), mund te themi se tharmi i ketij subjekti sherben jo rrallehere si ure per nje perqasje me pergjithesuese, me gjithepershfirese e mbarenjerezore, ne percapjen tone per te folur mbi Njeriun dhe universin njerezor. Ne kete aspekt ky motiv eshte i tejmbushur me doza te medha simbolikash mbi raportet e Individit me shoqerine, me jeten, me ambientin rrethues, me natyren, me kohen, me turmen, me tjetrin. E po ashtu duke hulumtuar mbi kete teme behemi prezent te fatalitetit jetesor, te pjeses se thyeshme njerezore, te kufijve qe na rrethojne, te zinxhireve dhe kamzhikeve social-etik-moral-politik, te dhunes se ekzistences qe na perqarket.

Piktura ime e mesiperme eshte nje gjest respekti, nje homazh per intelektualin e kryqezuar ne vitet e totalitarizmit komunist shqiptar; nje akt mirenjohjeje i thelle per te gjithe ata qe nuk iu perkulen mediokritetit te turmes dhe tiranise se regjimeve diktatoriale; shenje nderimi per figura dhe personalitete njerezore si Edison Gjergo e Lasgush Poradeci ...

Ah, mend harrova, Gezuar Pashket 2009 !

Propozim per Nje Hero te Ri Kombetar

Toni Milaqi "Proposal For a New National Hero" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Eshte koha e ndryshimeve te medha. Koha kur zhveshim heronjte mesjetare nga ngallosjet dhe xixat mitologjike, nga atributet qiellore dhe aureolat e shenjta, me te cilat i veshen ankthet ekzistenciale te instikteve me shoviniste te prinderve tane. Koha kur rrezojme mitet e shkuara, per te ngritur te reja, me te pangijshme, me te egra, me radikale. Koha kur shtypim nen thundra te hekurta gjithcka te huaj, per te shijuar deri ne ekstaze cdo sterkalth te mediokritetit tone njerezor. Koha kur piedestalet e boshatisur prej perendive te vrara, ashtu te plurosura, behen gati te presin te tjera shembelltyra -po aq meskine, porse me moderne- te ekzistences tone, per t'u hedhur poshte dhe per t'u bere shkrumb me te njejten menyre prej filizave pasardhes. Koha kur heronjte u arratisen, sepse askush nuk ka nevoje per heroizmat.
Ne kohe te tilla mendoj se cdokush mund te hipe ne kale (qofte edhe te drunjte), e qe andej te bej sehir kasten e re pushtetare, e cila ndonese konform gjithe prirjeve te modes, veshtire te mund t'i pervidhet D.N.A. totalitare te baballareve te kuq. Mjafton te hipesh ashtu, ne kalin e drunjte te fotografeve te dikurshem dhe te keqyresh perreth, te veresh se si vjedhin e shkaterrojne, se si abuzojne e shperdorojne, se si hane me babezi deri ne plasje, e se si fryhen e fryhen si shushunja te pangopura me cdo pikez te gjakut tend.
Ti je heroi miku im, kaloresi legjendar, vigani anonim, prijesi i lavdishem, luftetari i paepur, mbreti i pashoq, udheheqesi sypetrit ne perandorine dhe principatat e hicit!

Perralla Kalorsiake

Toni Milaqi "The Rider" (acrylic on canvas and mixed technique, 120x90 cm, 2004)

Jean Michel Basquiat eshte nje nga artistet me te vlerte amerikane te fundshekullit te 20. Punet e tij konsiderohen si perfaqesuese te neo-ekspresionizmit ne Amerike, me mjaft elemente te theksuar graffiti. Pas nje jete mjaft te veshtire si konsumues i lendeve narkotike dhe heroines, vdiq tragjikisht ne vitin 1988 (ne moshen 28 vjecare) prej nje mbidoze droge. Ajo qe bie ne sy ne pikturat e tij eshte freskia e perceptimit dhe trajtimit, por edhe perqasja primitive, e drejtperdrejte, brutale e realitetit .

Rastesisht hasa se fundmi nje nga veprat e vona te Basquiat me titull "Riding with Death", e vitit 1988. Ajo qe me entuziazmoi ishte fakti i perafrise tematike me punen time te vitit 2004 me titull "The Rider". Ndonese kendveshtrimet tona jane te ndryshme, e po ashtu edhe problematikat e trajtuara teresisht te huaja, gjithsesi konceptimi kompozicional mbetet i njejte.
Me pelqeu ky udhekryq artistik me anarkistin New York-ez, andaj ndalova per te shkruar keto radhe por edhe per t'a pershendetur keshtu ne heshtje ...

Jean Michel Basquiat "Riding with Death" (oil on canvas, 1988)

Piktori Buze Liqenit

Toni Milaqi "Painter by the Lake" (acrylic on canvas, 120x90 cm, 2009)

Ekzistojne ne krijimtarine artistike te nje piktori subjekte apo motive tematike prej te cilave nuk mund te shkeputet dot, dhe qe ne intervale te caktuara kohore okupojne universin e tij mendor dhe emocional. Jane disa tema tek te cilat krijuesi kupton ashtu ne menyre te mjergullt dhe te amullt se flasin shume per te, per kendveshtrimin e tij mbi realitetin, per ato qe ndjen dhe qe do te thote. Dhe ndonese deshira e tij eshte kaq e madhe per t'i analizuar, studiuar dhe per t'u shprehur mbi to, gjithnje pas nje konkludimi artistik krijuesi veren se s'ka mundur te ngjize permes vepres, te gjitha sa ndjente dhe mendonte ne fazen fillestare te brumosjes se saj. Dhe keshtu me fuqi te pandalshme keto tema uzurpatore kthehen e rikthehen ne krijimtarine artistike, si per te dashur te plotesohen, te qetojne shpirtin e artistit, apo te vendosin paqen me demonet qe i perqarken.

Aristidh Milaqi working in Drymades [Dhermi], Albania (Photography, 1966)

Nje teme e tille per mua eshte "Piktori buzë liqenit". Te gjitha nisen nga nje fotografi e vjeter e tim ati, dale ne veren e vitit 1966, ne Dhermi. Mbaj mend veten, qysh ne femijerine e hershme, pikerisht ne momentet kur shfletoja albumet fotografike te familjes, te provoja nje lloj ngazellimi dhe zilie dashamire tek perballesha me ate foto. Ngazellimi sepse fotogafia eshte nje prurje teper interesante artistike, qe ndonese nuk mund t'a kuptoja dhe analizoja atehere si femije, kjo gje s'me pengonte t'a shijoja, ashtu sic shijoja edhe ujin pa patur njohje te perberjes se tij kimike. Tani vite me vone, jam ne gjendje te dalloj thyerjen teper mjeshtrore kompozicionale te saj, grafiken kumbuese te figures, apo faktin se me, apo padashje, behemi deshmitare okulare te simbolikes se arketipit te artistit -pergjate casteve te krijimit. Aty buronte zilia ime feminore per aftesite e tim ati, por edhe adhurimi, apo shpresa ime e fshehte "se nje dite kur te rritem do te jem edhe une ne gjendje te ngjitem ne shkembinj, nga ku do te keqyr dhe te pikturoj boten"...

Puna ime me e fundit eshte e treta mbi kete teme, dhe nje perqasje e re e saj (1). Perballe figures se tim ati (jo me ne moshe te re) nuk gjenden ujerat e kristalta te Dhermiut. Heroi-Piktori-Artisti-Krijuesi eshte i vendosur ne nje ambjent po kaq te dashur dhe intim per mua, sic edhte liqeni artificial i Tiranes. Dhe ndonese jam i kenaqur nga ky trajtim i ri, nga kjo perleshje e re afer nje mujore mbi kete teme, sec ndjej se ende s'e kam thene fjalen time te fundit, dhe se koha kur do t'i rikthehem serish nuk do te jete e larget...

(1) Dy trajtimet e para 1996, 2006, mund t'i gjeni ketu.