28 January 2009

Qente e Dervicianit

Toni Milaqi "The Dervitsiani's Dogs" (acrylic on canvas, 100x80 cm, 1999)

Toni Milaqi "Saint from Dervitsiani" (acrylic on canvas, 100x80 cm, 1998)

Se di pse m'u kujtuan keto dite qente e djallezuar te Dervicianit. Derviciani (Δερβιτσιάνη, Δερβιτσάνη, Dervitsiani, Dervitsani, Derviçian, Derviçan, Derviçani, Derviçiani) -fshat i cili shtrihet ne krahinen e Dropullit (Δρόπολη) te Poshtem, Gjirokaster (Αργυρόκαστρο)- eshte nje vend ku realja dhe irealja humbasin autonomine e tyre, duke u krijuar keshtu nje realitet magjik dhe njerez -si te pervjedhur prej legjendash e mitesh te lashta.
Ajo qe te ben pershtypje kur flet me banoret e fshatit eshte koncepti i tyre per kohen. Nuk me harrohen -pergjate nje vizites time te vitit 1998- fjalet e nje dervicjoti mbi rrepet e fshatit. "Ky ketu -me tha- eshte nje rrap i mbjelle tani vone, vetem tetedhjete vjecar". Ajo qe me habiti me teper ishte fakti se bashkebiseduesi im nuk kishte mbushur te shtatedhjetat. E degjoje te fliste per faktore qe kapercenin harkun kohor te tetedhjete viteve - vite te cilat ishin pergjakur nga dy luftra boterore, sa e sa ballkanike, nga lufta greko-italiane, ardhja e regjimit komunist, renia e tij, periudhat e pangjyrta dhe te patrajta te tranzicionit te sotem shqiptar- dhe te gjitha keto, te krijohej ndjesia se nuk kishin ndodhur ne me shume se sa nje hapje-mbyllje e befte e qepallave te syve.
***
Derviciani, i ndertuar si mjaft fshatra te tjere te minoritetit grek ne faqe te maleve, te krijon pershtypjen e nje njesie gjeografike shume pak te prekur nga moda, sistemet dhe koha. Si i harruar, apo edhe kryenec ne te njejten kohe, ne ruajtje te karakteristikave te tija dalluese.
***
Qente e Dervicianit kane nje sekret, te cilin e mesova rastesisht nje nate te ftohte -por me hene te plote- vjeshte te vitit 1994. Cdo mbremje, diku aty pas mesnates, braktisin shtepite e gurta (ne oborret e te cilave shkepen me gjume diten), e ashtu turravrap sulen permes rrugicave te thepisura, per tu mbledhur ne sheshin e fshatit, aty pak me poshte rrapit qindravjecar. Aty ne te njejtin vend ku rreh pergjate diteve pulsi i fshatit, aty ku takohen grate dhe qajne hallet, aty ku behen dasmat e aty ku percjellin te vdekurit, aty ku dashurohen e aty ku ndahen njerezit, aty ku luajne femijet e vrasin kohen pleqte, aty ku bashkohen mahallate e ndryshme dhe merr forme jeta. Aty mblidhen nate per nate qente, ndoshta per te ruajtur fshatin. Te gjithe trupvegjel, por te shpejte si djaj. Me sy gjithe naze dhe hunde finoke ...
Rastisi qe ate nate te vitit '94 te mberrij vone ne Dervician. Taksia na la diku aty afer. Paprimtas tek kalonim prane rrapit hijerende, ndjeme te rrethoheshim nga nje hordhi e tere qensh. Nuk pipetine. Tiparet e tyre lozonjare konturoheshin butesisht nga lepirjet e drites se henes. Na hetonin. Nuk e dhame veten duke treguar frike. As ata. Vazhduam rrugen. Ne momentin kur kishim mberritur ne porten e shtepise ne te cilen do te kalonim naten -nja njeqind hapa larg sheshit te rrapit- dhe pikerisht atehere kur po hynim brenda, degjuam lehjet e para te qenve, qe me siguri lajmeronin per ardhjen tone, te cilat sa erdhen e u bene me te forta dhe qe cuditerisht nuk pushuan me pergjate tere nates.
Ne mengjes heret dola gjithe kureshtje tek rrapi. Kerkoja me sy krijesat mistike te nates, por nuk i hasa askund, si te ishin zhdukur, a thua se i kish perpire dheu. Drita kish pushtuar boten dhe te ftohtet e nates ishin shkrire prej diellit, bashke me to edhe lehjet e qenve...

Liza Evert "Dervitsiani, Dropoli, Albania" (Photography, 1993)

Michel Setboun "Dropoli, Albania" (Photography, 1981)

Vasilis Stergiou "Dervitsiani, Dropoli, Albania" (Photography, 2008)

Elias Baroutas "Dervitsiani, Dropoli, Albania" (Photography, 2008)

17 January 2009

Marrosje Dionisiake

"Vase With Erotic Figures" (Apollonia [Fier], plaster, roman period), Archaeological Museum, Tirana, Albania

Nje veper e mrekullueshme artistike -e cila eshte pjese e koleksionit te Muzeut Arkeologjik ne Tirane- eshte "Vazo me Figura Erotike". Nje ene qeramike kjo, e zbuluar nga ekspeditat arkeologjike te vitit 1959 ne Apolloni (Fier), qe mendohet se i perket periudhes romake.

Ajo qe ben menjehere pershtypje -ndonese duken qarte gjurmet e pameshirshme te kohes, pjeset e demtuara, si edhe nderhyrjet restauruese- eshte virtuoziteti konceptual, kompozicional dhe stilistik i ketij objekti kaq grishes qeramik. Ne qafen e vazos eshte misheruar portreti i Dionisit - perendi e bimesise dhe e veres, mbrojtes i vitikultures, nje nga perendite me te rendesishme te antikitetit grek. Nje interes te madh shfaq stilizimi i tipareve te tij, me floke kacurrela dhe nje mjeker teper karakteristike. I qete, autoritar, por edhe uzurpues i gjithesise te ciles i jep jete dhe ka nen kontroll.

Ekspresive eshte dinamika e linjave kompozicionale tek skenat erotike, te cilat marrin trajte ne pjesen e poshtme te enes. Konturet e rrumbullakte dhe te thjeshtezuara te figurave njerezore, kane dicka befasuese. E tere kjo marrosje dionisiake, ku Erosi eshte i gjithepranishem, s'eshte gje tjeter vecse shprehja e triumfit te vete jetes. Figura krenare e mashkullit, si edhe pasiviteti tejet erotik i femres, ulerasin permes thyerjes kaq agresive kompozicionale mbi hapesirat e vazos.

Eshte fat shume i madh, qe pas tere ketyre shekujsh te kemi mundesine te disponojme nje veper kaq unikale te qeramikes antike. Ajo qe duhet theksuar eshte se me gjithe vlerat e padiskutueshme artistike, kjo ene kishte ne te njejten kohe funksion utilitar. Gje qe deshmon se c'rol paresor luante arti ne jeten e perditshme, ne periudhat e ndryshme te antikitetit greko-romak.

Persa i perket tematikes erotike te vazos -duke qene edhe une vete nje hulumtues dhe levrues i ketij faktori, permes artit tim- jam me te vertete i lumtur tek ndesh nje objekt te tille kaq rrezatues dhe te rralle.

Fatlum njerezit qe njomen buzet me veren e kesaj ene, fatlum edhe ne qe njomim shpirtrat me objekte te tilla artistike, kaq dehese dhe bujare ...

05 January 2009

Edi Hila

Edi Hila "Planting Trees" (oil on canvas, 199x150 cm, 1971)

Edi Hila (1949, Shkoder) eshte nje nga artistet me interesant ne pikturen shqiptare. Nga ata piktore qe megjithese jetoi dhe punoi edhe ne periudhen e soc-realizmit, permes vullnetit, njohurive, kerkimeve dhe aftesive te tija krijuese, arriti te shpalose nje art teper individual, te mbarsur me vlera e ide, te fresket dhe te sinqerte.

***

Nje veper teper e rendesishme ne jeten e tij, por edhe e viteve 1940-1990 ne pikturen shqiptare eshte edhe "Mbjellja e pemeve". Sic pohon edhe vete autori ne nje interviste tek gazeta Shekulli ishte kjo pikture qe do te ndryshonte tere rrjedhen e jetes se tij te mevonshme.

"... Koincidoi me një ekspozitë "Nëndori" ku mori pjesë dhe Edison Gjergo me "Epikën e yjeve të mëngjesit" ..."

Ne nentorin e vitit 1971, dy nga veprat me te rendesishme te shekullit te kaluar ne artin shqiptar, u ekspozuan per here te pare krah per krah. Ishte Edison Gjergo me"Epiken" e tij dhe Hila me"Mbjelljen e pemeve". Ajo qe bashkonte keta krijues kaq te ndryshem nga njeri-tjetri, ishte fakti (aspak i rastesishem) se ndezen disa shkendija drite permes territ te shoqerise dhe artit shqiptar. Ishte mekati se guxuan te hedhin veshtrimin pertej dritarezave te burgut, te favorizuar edhe nga klima disi me liberale e fillim viteve '70, si edhe pergjumja e gardianeve. Ndoshta edhe per t'iu kundervene eres mbytese te mykut apo te kalbezimit, dhe duke bere te vezullojne vetetima drite, ngjyre dhe shprese. Ndodh shpesh here ne jete, kur endrrat jane me te medha nga c'jane ne gjendje te pranojne e te mbartin mendjet dhe shpirtrat tane, te kthehen ne ogurzeza. Keshtu ndodhi edhe me keto dy vepra, por me teper me kontekstin social-politik qe percillnin ato. Pikerisht freskia e ajrit qe vershoi ne jeten kulturore shqiptare ate nentor te vitit 1971, ishte shume me teper nga c'duronin mushkerite e sfilitura prej dekompozimit te shoqerise totalitare shqiptare. Ishte nje fshikellime ndjesish dhe konceptesh qe duhej vrare ne cdo qelize, ishte herezi!
Edison Gjergo perfundoi ne burg, Edi Hila ne pulari...

***

Nuk duhet te jesh specialist te kuptosh fishekzjarret e ngjyrave qe burojne prej "Mbjelljes". Nuk do perpjekje te madhe te ndjesh dinamiken morfologjike/konceptuale qe shpallosin pemet e marrosura. Nje nder risite stilistike te kesaj pune eshte thjeshtesia befasuese e formes, permes nje stilizimi esencial dhe nje modulimi teper grishes plastik, diku i kursyer e diku plot pasuri elementesh koloristik. Blute marramendese dhe atmosfera e ftohte (karakteristike ne punet e Hiles), ne nje martese harmonike me elementet e ngrohte qe kryesisht hasen ne figurat e te rinjve. Shperndarja kompozicionale e aksionisteve ne kuadratin piktorik si edhe thyerjet vertikale te pemeve na flasin per nje krijues teper te qarte dhe te zhdervjellet ne kendveshtrimin e tij artistik.

Ajo qe bie ne sy eshte perqasja idilike e realitetit dhe nje atmosfere deliri optimist qe ngjizet pas cdo penelate, e dukshme kjo edhe atehere kur forma sintetizohet, apo kur anatomia e figurave si dhe ligjet e perspektives injorohen duke i lene vendin nje perqasjeje me formale. Edi Hila pershkruan me se miri ato c'ka perjetonte ne vetvete, por njekohesisht edhe preokupimet, nevojat, romantizmin e paster te brezit te tij. Filizat e pemeve jane filizat e se ardhmes dhe krijuesi kete te ardhme e sheh plot ngjyra, drite dhe jete...

Pastaj erdhen me radhe: Pleniumi i Katert, Ministria e Puneve te Brendshme, Sigurimi i Shtetit, Sekretari i Partise, Mbledhja, Kritika e me pas Pularia. Dikush permes nates enderronte diellin dhe sigurisht qe ky fakt perbente krim.

Edi Hila "The Beach" (oil on canvas, 135x89, 2005)

***

Jo rastesisht kam sjelle ketu nje veper te vitit 2005. "Plazhi". Me nje diferencim kohor afer 35 vjecar arti i Hiles sigurisht qe ka evoluar, qofte ne forme qofte ne mendim, por ka dhe te perbashketa. Edi Hila vazhdon te flase per kohen e tij. Te shprehe problematikat dhe mendimet per shoqerine ku gjallon. Flet per Shqiperine sot. Na thote se fantazmat e totalitarizmit jane ngulur thelle ne token shqiptare, na thote se trauma nacional-komuniste jeton, eshte ende gjalle. Ne nje peizazh te tille absurd e tejet ballkanik, si fragment i shkeputur prej ndonje filmi te Kushturices, ngrihet jeta shqiptare. Njerez qe perpiqen te kryejne ritualet e tyre njerezore, ne nje realitet ku demonet e te shkuares jane ende gjalle.
Piktori flet prape per turmen. Kete radhe nuk ekzistojne ngjyra te cmendura. As zjarre rinore. As deshira per te pushtuar qiejt. As endrra. Tashme personazhet e Hiles nuk kane karakteristika konkrete. Jane te larget, te perhumbur, te lodhur, te shtrire, pa energji. Nje turme e rraskapitur, e pergjumur, pasive. Ngjyrat jane fikur dhe grija ka pushtuar boten...

Edi Hila pershendetje!

01 January 2009

Nacionalizmi dhe Arti Shqiptar

Michel Setboun "Propaganda Poster, Albania" (Photography, 1981)

Prej kohesh me ka preokupuar si njeri, por njekohesisht edhe si artist, relacioni ndermjet nacionalizmit dhe artit. Prej vitesh perpiqem te kuptoj fazat te cilat pershkon filozofia kolektive e turmes; te studioj motivet, kushtet dhe rrethanat qe e ushqejne ate. Per te analizuar lidhjen nacionalizem-art, fillimisht duhet te evidentojme karakteristikat/hapesirat qe posedojne ne shoqerite tona, keto dy nocione, apo veprimtari njerezore.

Nese me nacionalizem do te kuptonim nje ideologji qe hedh shtat mbi idene e kombit, duke e kthyer kete te fundit ne dogmen baze te kendveshtrimit mbi boten dhe gjerat; dhe me artin do te nenkuptonim ate veprimtari krijuese te njeriut, e cila mbeshtetet ne eksplorimin e gjithesise njerezore, te ambientit rrethues, duke u ushqyer po keshtu nga pervoja e se shkuares dhe etja per risi; atehere mund te themi qartazi, se keto nocinone nuk kane ne asnje menyre dhe me asnje kusht pika takimi dhe te perbashketa. Pikerisht per faktin se dogmatizmi i doktrinave nacionaliste (mes kufijve strikte dhe te hekurta ideore qe i karakterizojne), konservatorizmi ideologjik dhe formal, si edhe ekzistenca e nje sere temash tabu, nuk mund te kene asnje emerues te perbashket me hulumtimet me te thella te racionales (te vetedijshmes) dhe te iracionales (te pavetedijshmes), me tallazet e unit dhe bubullimat e shpirtit, me frymen anarkike qe shoqeron aktin e te krijuarit dhe te mosbindurit ne hyjni e demone, me deshiren dhe nevojen per t'u ndjere i lire.

Odhise Paskali "The Flag Keeper" (bronze, 1934)

***

Nese do te fokusonim dhe do te vendosnim nen mikroskop raportet e nacionalizmit me ato te artit shqiptar pergjate kthinave te viteve, veme re nje lulezim total divergjencash sa te huaja, po aq edhe harmonike me njera-tjetren. Por ne radhe te pare le te percaktojme fazat dhe shtrirjen ne kohe te artit shqiptar.
Mund te evidentojme kater periudha te medha:
1.Periudha e Lindjes Kombetare (1850-1910)
2.Periudha e Pavaresise (1910-1940)
3.Periudha e Realizmit Socialist (1940-1990)
4.Periudha Pas Shembjes se Regjimit Komunist (1990-...)
***
Gjeneza e tij eshte e ashtequajtura Rilindja Kombetare. Ne fakt qe ketu nis gabimi trashanik historik, por edhe thurja shterpe e mitologjise etnike shqiptare. Qe te perdoresh termin ri-lindje duhet qe ne radhe te pare te jete kryer lindja. Periudhat e meparshme ne artet vizuale te krahinave, te cilat qysh nga viti 1912 identifikohen gjeografikisht si Shqiperi, fatkeqesisht nuk mund te ofrojne asnje forme apo rryme arti e cila te kete karakteristika te mirefillta dhe unike shqiptare. Po te kthejme syte mbrapa ne kohe do te hasim gjurme te periudhave te ndryshme antikitetit grek (gjeometrike, arkaike, klasike, helenistike), do te hasim gjurme periudhes romake; te artit dhe arkitektures paleokristiane greke, te periudhes bizantine dhe pasbizantine greke; por kurrsesi as edhe nje objekt te mirefillte artistik i cili mund te vetepercaktohet si shqiptar.
Pra termi Rilindja Kombetare eshte tejet abuziv tek bashkebisedojme me historine, qyteterimet, si edhe etnite qe banuan permes mijevjecareve truallin gjeografik te Shqiperise se sotme. Termi i duhur dhe i sakte per te percaktuar periudhen historike 1850-1910 (ne artet vizuale) do te ishte Lindja Kombetare Shqiptare. Nder perfaqesuesit kryesore te kesaj rryme mund te permenden Kol Idromeno, Spiro Xega, Andrea Kushi, e Simon Rrota. Per nga vecorite stilistike dhe konceptuale keta artiste u perkunden midis konsevatorizmit akademik ne forme dhe evokimit te elementeve te ndryshem folklorik, popullor dhe etnologjik; pa mundur dot te krijojne nje gjuhe te tyren artistike dhe karakteristika individuale.

Kristaq Rama "Shote Galica" (bronze, 57x37x18 cm, 1984)

***

Duke ndjekur rrjedhen, stacionet dhe periudhat historike te artit shqiptar, do te ndeshemi me nje brez qe vuri themelet ne krijimin e karakteristikave dhe fiziognomise kombetare; Periudha e Pavaresise. Shume prej perfaqesuesve te ketij brezi kryen shkolla akademike ne vendet fqinje (Itali, Greqi). Disa syresh ishin Odhise Paskali e Janaq Paco, Vangjush Mio e Androniqi Vangjeli Zengo, Zef Kolombi e Abdurrahim Buza. Dhe megjithese ishte brezi me i shetitur, me kozmopolit, ne lidhje me brezin paraardhes dhe ate pasues, kjo gjenerate njerezish ishte ne te njejten kohe edhe deshmitare e nje periudhe nga me te ashprat ne historine moderne te njerezimit, ate te dy luftrave boterore. Ne keto kushte kur nocione si humanizmi, apo jeta njerezore u zhvleftesuan pamase, u be domosdoshmeri per keta artiste shqiptare, krijimi dhe kultivimi i nje lloj ndergjegjeje kombetare, apo i nje fare strehe etnike-kolektive (permes artit) ku nuk do te ndiheshin te vetem dhe ku ndoshta do te gjenin prehje edhe frikerat e tyre ekzistenciale.

Spiro Kristo "Femijet" (oil on canvas, 193 x 205 cm, 1966)

Shohim nga kjo gjenerate artistesh nje mori veprash ku nevoja per te himnizuar krenarine kombetare dhe afshet patriotike, shpesh here ia kalon edhe deshires per te krijuar dhe per t'u shprehur nepermjet procesit te krijimit. I shohim tek konsumohen mes shablloneve vizive si "Ngritja e flamurit", apo "Lidhja shqiptare e Prizrenit", tek figura kombetare si Gjergj Kastrioti apo Ismail Qemali, dhe nuk arrijme te kuptojme se c'vlere kane dhe cdo te mbetet nga te gjitha keto.

Nese arti i madh permes universalitetit te tij kthehet ne prone globale, nese Homer, Aeschylus dhe Aristophanes jane burim frymezimi -sot disa mijera vjet me vone; nese Leonardo dhe Michelangelo, Shakespeare dhe Dante Alighieri, Tiziano dhe El Greco, Goethe dhe Voltaire, Balzac dhe Victor Hugo, Picasso dhe Matise, pershkruajne permes artit te tyre dhimbjen/endrrat njerezore dhe u drejtohen te gjitheve; edhe atij fshatarit vogelush dhe te pangopur ne Kolumbi, qe me vone do te behej nje nga penat me te medha te njerezimit -me emrin Gabriel G.Marquez, edhe atij djalit te zbehte por me mendje te ndritur nga Algjeria qe e therrisnin Albert Camus, edhe asaj shqiponjes amerikane qe degjonte ne emrin Hemingway, edhe atij "djaloshit gjirokastrit" qe dinte te rrefente bukur por qe nuk shihte perpos hundes se tij; pra nese arti i vertete eshte pasuri e cdo individi kudo ne bote, mund te themi me gojen plot se problematikat dhe sirenat nacionaliste qe uzurpuan artin shqiptar dhe qe rrenjet i kane kryesisht ne Periudhen e Pavaresise, shume pak gjera jane te afta te thone jashte kontekstit te tyre propagandistik dhe kombetarist.

Dhe dicka tjeter, nuk ekziston ne historine e artit as edhe nje veper e vetme, e rendesishme, e cila te jete e mbrujtur nga dogmatizmi nacionalist dhe njekohesisht te jete edhe e vlerte. Zakonisht keto pune qe shfrytezojne artin, por nuk jane art, ndrydhen brenda limitesh dhe shabllonesh etnike dhe u flasin nje grupi teper te vogel njerezish, pa mundur te shkojne me tutje. Ekzistojne vepra qe u bazuan mbi ngjarje dhe konfrontime kombetare, duke marre shkas nga to por qe nuk mbeten aty, te cilat flasin per arketipe dhe problematika gjithenjerezore. Me vijne nder mend "Liberty Leading the People" e Eugene Delacroix, apo "Guernica" e Picasso-s. Vepra te cilat moren tharmin nga shqetesime kombetare, por qe e shtjelluan problemin ne nje aspekt me te gjere, nen nje prizem human dhe mbarenjerezor.

Spiro Kristo "Zoter te Vendit" (oil on canvas, 230x193 cm, 1969)

***

Periudha e Realizmit Socialist eshte edhe me ekstremja per sa i perket dinamikes veteshkaterruese dhe ndikimit qe pati ne shoqerine shqiptare. Retorika nacionaliste me kalimin e viteve u rrit e hodhi shtat, duke u pasuruar me elemente te tjere si nocionet e militantizmit, krenaria per racen, percmimi per gjithcka te huaj, hyjnizimi i boshtit ideologjik komunist, zhveshja nga nevoja per te eksploruar boten emotive, krijimi i nje individi qe nuk eshte e nevojshme te mendoje apo te ndjeje, porse te jete nje percues i mire i doktrines se kuqe alla-shqiptarce. Te gjitha keto se bashku me nevojen e sistemit komunist per te perdorur artin si nje mjet teper efikas propagandistik, si nje opium letargjik, shpirteror dhe mendor, bene qe rezultatet e ketij eksperimenti te farketojne vertet monstra ne shoqerine shqiptare.

Dhimitraq Trebicka "Pas Qitjes" (oil on canvas, 150 x 152.5 cm, 1973)

Kudo ne veprat e kesaj periudhe do te dallosh njerez te armatosur deri ne gryke, me thika e me shpata, me pushke e kallashnikove, me topa e me tankse, brenda keshtjellash te fortifikuara dhe bunkeresh te pafund. Personazhet e pikturave, e skulpturave, e grafikave dhe vizatimeve ngjajne si te fantaksura, si zobi. Here si te pajeta, si mekanizma te pashpirta te kontrolluara dhe te komanduara nga tjeterkush, here te perhumbura ne pritje te nje armiku imagjinar qe s'ka per te ardhur kurre, here inatcore, e here me nje buzeqeshje groteske dhe te pakuptimte ne fytyre, tek shtrengojne pushket dhe shpatat (1).

Vilson Halimi , "Shoke Lufte, Shoke Jete" (oil on canvas, 139 x 202.5 cm, 1974)

Dhe ne kete atmosfere militare kur ne nje dore mbahej kazma dhe ne tjetren pushka, erdhi ne jete edhe Njeriu i Ri Shqiptar. E ardhmja. Regjimi komunist investoi tek ky filiz i ri i se ardhmes. Pasi dogji cdo objekt mesjetar dhe pasmesjetar kulti, pasi shkermoqi dhe shtypi nen thundra totalitare cdo percapje te te porsaardhurit ne jete per te jetuar, e vendosi ate ne inkubatorin ideologjik te pergatitur posacerisht per te. E padyshim ne nje bote tejet te mbyllur, te izoluar nga gjithcka dhe kushdo, te filtruar dhe te thate, arti kishte nje rol teper paresor ne formimin e trashegimtarit. Femijet mesoheshin qysh ne djep te mbanin pushke dhe kobure nder duar, te luftonin me shpata, te visheshin si partizane dhe te vrisnin ne te njejten kohe sa me shume kolonizatore greke, gjenerale romake, pashallare turq, prifterinj ortodokse, fashiste italiane, naziste gjermane, vetadministrues jugosllave, revizioniste ruse, batakcinj kineze e imperialiste amerikane. Gjithe bota ishte perballe. Njeriu i Ri hidhte valle, i vetem, ne goje te ujkut dhe dihet qe ujku do plumb...

Naxhi Bakalli "Luftetare te Lidhjes" (oil on canvas, 1981)

Realizmi socialist shqiptar ne artet vizive mbante mbi supe nje barre teper te madhe te eksperimentit historik me brezat e lindur ne epoken e totalitarizmit komunist. Helmi i hedhur (demagogjik dhe propagandistik) ne shpirtrat e tere atyre brezave, mbi armiqte qe na kane hale ne sy, si dhe mbareshtimi i instikteve me te egra nacionale qe levrinin nga poshte shoqerine shqiptare, ka bere te pillen sot perbindesha te frikshem obskurantist, shpesh here te paafte te mendojne dhe shijojne boten ndryshe nga c'jane mesuar ta perceptojne ate qysh ne femijeri. Nuk eshte aspak cudi nata nacionaliste qe kalon shoqeria dhe njeriu shqiptar, kudo qofte ai. Duhet durim dhe shprese se dikur do te agoje...

Zef Shoshi "Isa Boletini me Trima" (oil on canvas)

[ p.s. (1) -Kur flasim per artin shqiptar te realizmit socialist, flasim per atmosferen mbizoteruese, kushtet ku hodhi shtat dhe rolin qe luajti. Sigurisht qe ne kete atmosfere te mykur, nuk mund te perfshihen artiste si Edison Gjergo, Edi Hila, apo Gazmend Leka, pasi realiteti artistik i tyre ishte paralel, periferik dhe aspak qendror ne corben propagandistike qe mbizoteroi per afer pesedhjete vjet ne Shqiperi. Sa per fazen e katert, ate te pas viteve 1990, do te jete objekt analize ne shkrime te vecanta. ]